De slaapziekte

Als je niet naar bed wilt, heb je dan slaapziekte?

Nee.

Heb je slaapziekte als je 's morgens niet wilt opstaan?

Ook niet.

En als je nu eens niet kunt inslapen? Je ligt te woelen in bed, en schaapjes tellen helpt niet. Misschien moet je wel eerder huilen dan slapen, omdat je computer kapot is, of omdat je ruzie hebt op school, of omdat je hond dood is. Is dat slaapziekte?

Nee, je hebt last van in- en doorslaapproblemen, maar niet van slaapziekte.

Stel nu dat je dagenlang niet slaapt. Krijg je daar soms slaapziekte van?

Een jongen van 17 jaar is eens vrijwillig elf hele dagen wakker gebleven. Het was een wetenschappelijk experiment. Steeds als hij bijna in slaap viel gingen de onderzoekers tegen hem praten, gaven hem wat te eten of lieten hem wat doen. Na een paar dagen raakte hij snel geïrriteerd. Hij praatte bovendien traag en onduidelijk, hij zag niet meer goed en kon zich allerlei dingen niet meer herinneren. De dokters noemen dit: stoornissen door slaaponthouding. Maar slaapziekte is het niet.

Slaapziekte krijg je niet in Nederland. Je kunt er wel mee thuiskomen als je op vakantie bent geweest in Midden-Afrika, ten zuiden van de Sahara. Slaapziekte is een tropische ziekte die wordt veroorzaakt door een parasiet, een soort eencellig diertje met een kronkelig staartje. Het heet trypanosoma. De parasiet leeft in het bloed van koeien, antilopen en mensen, dus van grote zoogdieren. De ziekte is niet van mens op mens besmettelijk. Ze wordt overgebracht door de tseetseevlieg. Dat is een bloedzuigende vlieg, net zoals een mug. Steekt de tseetseevlieg iemand met slaapziekte, dan krijgt hij wat parasieten binnen. Die parasieten zwemmen naar het speeksel van de vlieg. Als een tseetseevlieg steekt pompt hij eerst wat speeksel naar binnen, om het bloedzuigen makkelijker te maken. Zo komt de parasiet in een nieuw slachtoffer.

Eerst komt er een jeukende bult op de plaats waar een besmette tseetseevlieg heeft gestoken. Pas twee of drie weken later krijgt de gestokene plotseling hoge koorts en opgezwollen klieren in zijn nek. Huiduitslag, hoofdpijn en vochtophopingen in het gezicht, de polsen en enkels horen er ook bij. Langzaam maar zeker wordt het erger. De eencellige kruipt dan de hersenen in. De patiënt krijgt last van spierbibbers, wordt een beetje gek en sterft uiteindelijk. Maar zijn naam heeft de slaapziekte gekregen omdat een slaapzieke patiënt overdag slaperig wordt, en 's nachts geen slaap heeft. Daaraan werd de ziekte bijna 200 jaar geleden voor het eerst herkend als aparte ziekte. Maar dat het allemaal van een parasiet in het bloed kwam werd pas honderd jaar later ontdekt. En het duurde nog zes jaar voor iemand begreep dat de tseetseevlieg de ziekte overbrengt.

De slavenhandelaren waren de eersten die wisten dat slaapziekte dodelijk is. Op de Afrikaanse slavenmarkten werd een verder gezond uitziende slaaf met opgezette klieren in zijn nek niet meer verkocht. Tijdens de overtocht naar Amerika zou hij ziek worden en sterven.

Eerst kwam de ziekte waarschijnlijk alleen in West-Afrika voor. Maar toen de blanken heel Afrika koloniseerden, er grote transporten organiseerden, landbouwgebieden ontgonnen en vee verplaatsten, reisde de tseetseevlieg mee. In Centraal- en Oost-Afrika, waar de parasiet toen voor het eerst kwam, zijn in het begin van deze eeuw in korte tijd honderdduizenden mensen aan slaapziekte overleden.

In Afrika hebben nu ongeveer 300.000 mensen de slaapziekte. Er zijn wel geneesmiddelen tegen. Ook als de ziekte al in de hersenen zit, is hij te genezen. De medicijnen zijn niet zo duur, maar veel patiënten kunnen de pillen toch niet betalen.