Mechaniek van etnische haat

Predictions of Fire. Regie: Michael Benson. Met: Laibach, Irwin, Noordung. In: De Unie, Rotterdam (di 19 maart); Nederlands Filmmuseum, Amsterdam (wo 20 maart).

Het door de half in Ljubljana wonende Amerikaan Michael Benson geregisseerde en door de Sloveense televisie geproduceerde Predictions of Fire is meer dan een zeer goed gemaakte kunstdocumentaire. De vertoningen in de avantgardistische programmacyclus 'Mind the Gap' van de Unie en het Filmmuseum zouden dan ook snel gevolgd moeten worden door een televisieuitzending.

Zeer helder legt de film over de rockgroep Laibach, het kunstenaarscollectief Irwin, de theatergroep Noordung en hun samenwerking in de beweging NSK (Neue Slowenische Kunst) het ideologische mechaniek bloot dat het voormalige Joegoslavië in een paar jaar tijd deed afglijden naar nationalistische retoriek, etnische haat en massamanipulatie. Laibach, vernoemd naar de oorspronkelijke Duitse naam van de Sloveense hoofdstad, maar afkomstig uit het mijnstadje Trbovlje, bedient zich van het muzikale, verbale en uiterlijke idioom van het totalitarisme. De leden uiten zich slechts in aan fascisme, nationaal-socialisme en communisme ontleende frasen. Hun gebrek aan ironie leidt vaak tot misverstanden; hoewel de film ook - bij een optreden in Athene - de warme belangstelling laat zien van twee jonge extreem-rechtse toeschouwers, toont Benson overtuigend aan dat juist die bloedige ernst van NSK het onmogelijk maakt hun boodschap te negeren. Ironie is immers in de postmoderne samenleving vaak het wapen van de machthebber.

De Slovenen zagen al snel in dat in Joegoslavië de ontkenning van de fascistische erfenis, die immers volgens de ideologie van Tito door de partizanen overwonnen was en dus niet meer bestond, heel gemakkelijk kon leiden tot een herleving van nationalistisch gebral. Predictions of Fire bevat een optreden van Laibach in Belgrado (1989), dat vooruitloopt op de Groot-Servische propaganda, doorspekt met aan Hitler ontleende Duitse zinnetjes en eindigend met Chamberlains historische woorden uit 1938 'peace for our time'.

De opname in de documentaire van archieffilmpjes van Sloveense collaborateurs in de Tweede Wereldoorlog, communistische parades met trapauto's en praalwagens en een bezoek van maarschalk Tito aan een besneeuwd Trbovlje maakt duidelijk dat het gedachtengoed van NSK zich zeer goed leent voor het medium van de filmcollage.

Ook begrijp je dan weer de aantrekkelijkheid van de totalitaire beeldcultuur, die het onuitgesproken bestanddeel van de motivatie van NSK vormt. Of zou dat de achtergrond zijn van de NSK-leus dat de kunst niet ondergeschikt zou moeten zijn aan de politiek, maar de politiek aan de kunst?