KRZYSZTOF KIESLOWSKI 1941-1996; Moderne moraal

Na het voltooien van zijn drieluik Trois couleurs in 1994 zei Krzysztof Kieslowski nooit meer een film te zullen regisseren. Hij wilde zich wijden aan een rustig leven in z'n zomerhuis en had genoeg van de moeilijkheden die een compromisloos filmmaker in toenemende mate het leven zuur maakten. Kieslowski, een van de invloedrijkste Europese filmers van de laatste twintig jaar, hield woord, al geloofde niemand hem helemaal. Vandaag overleed hij, 54 jaar oud, en niet aan een slepende ziekte, zoals gefluisterd werd, maar aan een hartaanval.

Het Filmfestival Rotterdam was de eerste plek waar zijn werk internationale aandacht kreeg. Het litteken (Blizna) werd begin jaren zeventig gepresenteerd als onderdeel van een nieuwe golf van Poolse filmers, die gesierd werd met de term 'cinema van de morele verontrusting' en waarvan de leden zich schaarden achter het banier van Solidarnosc.

Het werk van Kieslowski bleek al snel te rijk om uitsluitend politieke doeleinden te dienen. Zijn talloze documentaires over het dagelijks leven in een totalitair systeem ademden humaniteit en wijsheid. Amator, het fictieve portret van een amateurcineast, werd verrassend bekroond op het festival van Moskou.

Naast de filosofische observaties van het toeval en van alledaagse metafysische dilemma's onderscheidden Kieslowski's films zich vooral door een transparante stijl, die emoties wist te vertalen in camerabewegingen en vice-versa. Ook zijn vaste componist Zbigniew Preisner, nu een internationale coryfee, drukte een stempel op de herkenbare stijl van Kieslowski.

Zijn onbetwiste meesterwerk was de oorspronkelijk voor televisie gemaakte tiendelige cyclus Dekalog, waarin zonder enige traditioneel-religieuze franje onderzocht werd wat de betekenis van de Tien Geboden zou kunnen zijn voor de moderne, tot desinteresse in morele kwesties geneigde mens. Van twee van die films maakte Kieslowski ook een langere versie, zoals de veelvuldig bekroonde, uiterst effectieve aanklacht tegen de doodstraf A Short Film about Killing.

Toen Kieslowski eenmaal in brede westerse kring ontdekt was, kreeg hij de rol opgedrongen van een goeroe. De films die hij in Franse coproduktie maakte, zoals La double vie de Véronique en het drieluik Trois couleurs: bleu, blanc, rouge leden daar enigszins onder. Zijn stijl werd gekunsteld, de nadruk op wonderen, morele dilemma's en al datgene wat de mens niet begrijpen kan tussen hemel en aarde, soms precieus en te gewichtig.

De bijdrage van Kieslowski aan de recente filmgeschiedenis (waaronder in Amsterdam een workshop vorig jaar over het regisseren van acteurs en een bijdrage aan de internationale omnibusfilm City Life) was van grote betekenis. In een tijdperk dat nauwelijks meer 'filmauteurs' kende, was de behoefte aan een cultus rond Kieslowski begrijpelijk. Zijn plotselinge dood zal de desoriëntatie in de Europese filmcultuur, waar hij ook als niet-actief filmer nog een hoofdrol in had kunnen spelen, verder vergroten.