Bedrijf zoekt uitweg in chaos; Alitalia heeft duurste crew van heel Europa

ROME, 9 MAART. In korte tijd heeft de Italiaanse luchtvaartmaatschappij Alitalia drie managing directors versleten en vier verschillende adviesbureaus om raad gevraagd, maar ondanks deze zoektocht naar een uitweg balanceert zij nog steeds op de rand van de afgrond.

De concurrentie op de binnenlandse markt wordt steeds heviger. Zelfs op de intercontinentale vluchten lijdt de maatschappij verlies. De netto schuldenlast van ruim 3,5 miljard gulden is bijna zeven keer zo hoog als het bedrijfskapitaal, dat in een beangstigend tempo slinkt. De politiek aarzelt. En ondanks een wankel loonakkoord blijven de bonden van piloten en cabinepersoneel tegenspartelen bij ieder plan om de exploitatiekosten in lijn te brengen met die van andere Europese maatschappijen.

De nieuwe topman die vorige week is aangetreden, Domenico Cempella, houdt zijn kaarten nog voor zich. Maar er gaan voortdurend alarmbellen af. “De situatie is zo ernstig dat we morgen gaan doen wat we gisteren hadden moeten doen,” zei Antonio Urcioli, lid van de raad van bestuur van de staatsholding IRI, die negentig procent van Alitalia in handen heeft.

Personeelskosten en management zijn de twee hoofdproblemen. Alitalia heeft volgens eigen opgave het duurste cabinepersoneel van heel Europa, wanneer loon, toeslagen en sociale lasten bij elkaar worden opgeteld. Een steward of stewardess kostte Alitalia in 1994 ruim 66.000 dollar. De KLM is volgens dat staatje goedkoper uit, maar zit met bijna 45.000 dollar nog ruim boven de 30.000 dollar van British Airways.

De vakbonden zeggen boos dat het bedrijf op effect speelt met oude cijfers van voor de afschaffing van een aantal toeslagen die twee managing directors geleden is doorgevoerd, in 1994. Bovendien zijn volgens hen de verschillen netto niet zo groot. Daarom verzetten ze zich tegen plannen om te korten op hun salarissen.

Het management is het hoofdprobleem, klinkt het van laag tot vrij hoog bij Alitalia. Stille demonstraties op de trappen van het zeven verdiepingen tellende hoofdkantoor van Alitalia hebben dat protest onderstreept. Uiteindelijk verklaren de arbeidskosten volgens de bonden van piloten en cabinepersoneel maar een deel van de rode cijfers. De produktiviteit zou volgens hen sterk omhoog kunnen. Een voorbeeld: Cathay Pacific vervoert met 53 vliegtuigen en 14.200 werknemers ieder jaar 33 miljoen passagiers. Voor nog geen twee derde van dat aantal heeft Alitalia drie keer zoveel vliegtuigen en 18.000 werknemers nodig.

Buitenstaanders geven beide partijen gelijk in hun kritiek op de ander. Julius Maldutis, een topanalist voor de luchtvaart bij Salomon Brothers, zei tegen La Repubblica dat de top van Italië zo geobsedeerd is door de problemen met het personeel en de dreiging van verlammende stakingen dat veel andere problemen uit het zicht zijn geraakt. En volgens Lupo Ratazzi, directeur van de concurrent Air Europe, beschouwt “het grootste deel van de werknemers op ieder niveau Alitalia alleen maar als een gegarandeerd systeem voor salarissen en pensioenen”.

De bonden hebben de eerste slag gewonnen. De IRI verwierp aanvankelijk de kritiek op het management als stemmingmakerij en zei dat een paar vakbondsleiders probeerden directeur te spelen. Maar vorige week legde Alitalia president Renato Riverso zijn functie als managing director neer. Hij is gisteravond ook afgetreden als president. De macht komt nu bij de 58-jarige Cempella.

Deze kent het bedrijf door en door. Hij is in 1958 bij het bedrijf gekomen en heeft een groot aantal interne functies gehad, met twee intermezzo's als directeur van de Romeinse vliegvelden en een paar maanden in de particuliere sector als directeur van het vliegveld van Forlì. Zo krijgt Alitalia voor de derde keer in twee jaar een managing director die waarschuwt dat het eigenlijk al twee over twaalf is.

Roberto Schisano, een manager uit de particuliere sector, probeerde het begin 1994 met een hard saneringsplan. Maar twee opeenvolgende kabinetten, dat van Berlusconi en dat van Dini, hebben hem alleen laten staan. Ze waren te bang voor de macht van de bonden bij Alitalia, die regelmatig laten zien dat ze alles kunnen lamleggen.

In oktober vorig jaar werd de fel tegenstribbelende Schisano weggejaagd. Argument daarvoor was het geheime akkoord over een loonsverhoging van ongeveer 30.000 gulden waarmee Schisano vorig jaar zomer had geprobeerd de piloten af te kopen. Binnen Alitalia wordt overigens gezegd dat Schisano ook vijanden had gemaakt bij zijn bazen van de IRI, omdat hij Fokkers had besteld in plaats van de Britse Avro's, die meer werk zouden hebben opgeleverd voor de eveneens onder de IRI vallende Finmeccanica.

Schisano's functie werd overgenomen door Riverso, maar de bonden hebben hem nooit serieus willen nemen. Zijn opvolger Cempella begint onder een beter gesternte. De bonden hebben hun vertrouwen in hem uitgesproken en hij krijgt anderhalf miljard gulden vers kapitaal, als Brussel het goed vindt. De IRI neemt tweede derde van dat bedrag voor haar rekening. De overige vijfhonderd miljoen gulden moet Alitalia op de markt vinden. Bepalend voor het succes van die operatie zal de opstelling van de bonden zijn. Als die protestacties blijven houden, zullen weinig investeerders hun geld willen steken in Alitalia. De bonden van piloten bereiden een vertrouwenwekkende maatregel voor: zij willen zelf deelnemen in de kapitaalsuitbreiding.

Luchtvaartanalisten zeggen dat Cempella de operationele kosten met ongeveer tien procent omlaag moeten brengen om concurrend te kunnen werken. Er wordt gespeculeerd op de verkoop van een aantal routes (Sidney, Chicago, Boston) en op een hechte verloving met een grote intercontinentale partner, waarbij vaak de naam van British Airways en American Airlines valt.

Maar Cempella zal er niet aan ontkomen ook het personeel pijn te doen. Een aantal privileges zal moeten verdwijnen. Hij zou een einde kunnen maken aan de kostbare gewoonte om het personeel in busjes thuis op te halen en weer af te zetten. Hij zou de toeslagen kunnen verminderen, zodat de vlucht naar Tokio niet langer meer de 'ijskastvlucht' heet: je hield zoveel geld over van je toeslagen dat je makkelijk een ijskast kon kopen. Hij zou ook het legioen van 12.000 man grondpersoneel kunnen inkrimpen.