Moeder-en-kind-bajes kan alleen slagen als afdeling 'heel klein' is

In de vrouwengevangenis Ter Peel mogen vier moeders hun kind meenemen. Laatste deel van een korte serie over speciale afdelingen in gevangenissen.

SEVENUM, 8 MAART. In een oud klooster op de velden van Noord-Limburg is de vrouwengevangenis Ter Peel gevestigd. Een madonna met kind siert de gevel, pauwen scharrelen in de tuin. Bij de kerk is een speelterrein met een schommel, in de tuin een 'dierenhof' met geitjes. Behalve vrouwen wonen sinds enige tijd in Ter Peel ook enige peuters.

Van de ongeveer tienduizend gevangenen in Nederland zijn ruim vierhonderd vrouw. In 1985 waren dat er nog maar 127. De meeste vrouwen die vorig jaar gevangen zaten hadden de Opiumwet overtreden (34 procent), geweldsmisdrijven begaan (27 procent) of vermogensmisdrijven gepleegd (21 procent). De criminaliteit onder vrouwen stijgt sterker dan onder mannen, constateerde de criminologe J. Junger-Tas in een vorig jaar verschenen themanummer van het tijdschrift Nemesis. De vrouwelijke crimineel is anders dan de man. Vrouwen plegen meer kleine diefstallen, mannen meer inbraken en overvallen. Mannen plegen meer zedendelicten, vrouwen meer delicten die dood of zwaar lichamelijk letsel tot gevolg hebben.

Sinds de jaren tachtig bestaat er een aparte benadering voor vrouwelijke gevangenen. In aansluiting op het emancipatiebeleid wil Justitie hen de gelegenheid geven tijdens de gevangenschap iets van hun maatschappelijke achterstand weg te werken en een eigen identiteit te ontwikkelen, onder meer als moeder. Kinderen mochten meegenomen worden naar de gevangenis tot ze negen maanden oud waren. Een werkgroep stelde voor die leeftijd te verhogen naar vier jaar.

De half open inrichting Ter Peel kreeg de primeur: Sinds april '93 kunnen vier van de zestig vrouwen hun kind met zich mee nemen als het jonger is dan vier jaar. Eén van de vleugels kreeg vier dubbele cellen en een keukentje, huiskamer en speelruimte. De 'half open' status van de gevangenis betekent dat vrouwen erheen gaan voor de laatste fase van hun straf of als ze een korte straf hebben gekregen waarvoor ze zichzelf bij de gevangenis moeten melden. Er is nauwelijks beveiliging, overdag staan de poorten open en de vrouwen mogen eenmaal per maand een weekend met verlof. De bedoeling is dat de kinderen niets merken van een repressieve sfeer.

De komst van het kind is aan strikte voorwaarden gebonden. Een moeder mag haar kind alleen meenemen als het nergens anders kan worden ondergebracht of als de moeder bijna vrij komt en weer aan het kind moet wennen. Alleen kinderen die gedurende de hele straftijd van de moeder jonger zijn dan vier komen in aanmerking. Vooraf worden de moeders uitgebreid gescreend. “Je moet wel zeker weten dat ze het kind niet gaat gebruiken om drugs binnen te krijgen”, zegt directeur J. Bosma. “Je kunt dat kind niet elke keer binnenstebuiten keren.” Omdat de vrouwen overdag moeten werken, gaan de kinderen vier dagen per week naar een crèche in de buurt.

Hannie (24) zit gevangen wegens het doden van haar man, de vader van haar nu drie jaar oude dochtertje. Ze heeft nog een half jaar straf te gaan. De laatste tijd komt haar dochter, die in een pleeggezin verblijft, in de weekenden naar Ter Peel om weer aan haar moeder te wennen. Soms brengt Hannie ook haar weekendverlof door bij het pleeggezin. Ze is gelukkig met de hereniging. “Als je vast komt te zitten is je grootste angst dat je kind op een dag niet meer weet wie je bent. Dat is mij niet gebeurd. Elke keer dat ze op bezoek komt gaan haar armpjes omhoog en roept ze: Mama!”

Tot nu toe verbleven veertig vrouwen met hun kind in Ter Peel. Drie keer ging een kind op verzoek van de moeder na enige tijd weer weg, zo blijkt uit een evaluatierapport van oktober vorig jaar. Eén moeder raakte oververmoeid omdat het kind slecht sliep, een moeder vond dat het kind achteruitging en een keer wilde de echtgenoot bij nader inzien toch voor het kind zorgen. In drie andere gevallen werd de moeder overgeplaatst, waardoor het kind toch weer buiten de gevangenis moest worden ondergebracht. Tweemaal was de reden dat de vrouwen te veel huisregels overtraden om te kunnen functioneren in de gemeenschap. Een derde vrouw werd overgeplaatst omdat ze drugs had gebruikt.

Uit het rapport blijkt ook dat lang niet alle gevangenen met kinderen tussen de 0 en 4 jaar hun kind bij zich willen hebben. Sommigen vonden hun straf te kort om het kind weg te halen uit de eigen omgeving of waren principieel van mening dat een kind niet in de gevangenis thuishoort. Vrouwen die hun kind wel meenemen doen dat meestal omdat buiten de gevangenis geen betere opvang beschikbaar is. Sommige vrouwen bleken de combinatie van werk en zorg in de gevangenis te zwaar te vinden of kampten met opvoedingsproblemen. Op advies van de 'begeleidingscommissie' gaan de kinderen sindsdien een middag per week minder naar de crèche en krijgen de moeders een ochtend per week pedagogisch advies.

Luisa (37), geboren in Santo Domingo, is daar wel blij mee. Ze kwam in november '95 naar Ter Peel met haar driejarige dochter Veronica. Veronica is een moeilijk kind, zegt ze. “Met mijn andere drie dochters heb ik nooit problemen gehad, maar met Veronica wel. Ze wil altijd alles voor zichzelf hebben. Ik denk dat het komt omdat ze bij vier verschillende mensen is geweest. Eerst bij mijn zus, toen bij een andere zus, toen bij haar oma en toen weer bij een zus.”

Luisa is kapster van beroep en heeft 3,5 jaar gevangenisstraf gekregen voor het afleveren van drugs. Haar zus en zwager letten op haar andere dochters, die 17, 14 en 9 jaar zijn en in Amsterdam wonen. Haar Antilliaanse echtgenoot is voor onbepaalde tijd op vakantie. Luisa heeft een grote huurachterstand en krijgt regelmatig post van de deurwaarder. Tot nu toe heeft ze weten te voorkomen dat haar kinderen op straat kwamen te staan.

Doordat Veronica weer bij haar is heeft ze één zorg minder. “Hier kan ik voor haar zorgen en weet ik wat ze eet.” Ze vindt wel dat ze erg weinig tijd met haar dochter kan doorbrengen. “Om 7 uur staan we op en hebben we een uur voor het kind. We werken de hele dag. Om kwart voor vijf mogen de moeders met kinderen stoppen om te douchen en hun kind op te halen bij de crèche. Om half zes eten we en om acht uur gaan ze verplicht naar bed.” Luisa kookt zelf voor haar dochtertje: Veronica weigert het gevangeniseten te eten.

Karima (24) is begin februari naar Ter Peel gekomen met haar baby van 5 maanden. “Ik heb buiten niemand die voor haar kan zorgen. Niemand die ik kan vertrouwen tenminste.” Haar man, timmerman in de bouw, heeft er geen tijd voor. Haar moeder zou het waarschijnlijk wel willen doen, maar Karima heeft onenigheid met haar vader omdat ze als moslimmeisje samenwoont met een Surinaamse man. Haar vader heeft het kind nog nooit gezien.

Karima (van Marokkaanse afkomst) zit een straf van 111 dagen uit. Ze is in 1992 veroordeeld voor een vechtpartij met een Nederlandse vrouw die een discriminerende opmerking maakte over haar moeder. “We stonden in het postkantoor en die vrouw zei: 'Overal zie je die Turkse vrouwen met die hoofddoeken. Overal dringen ze voor.' Dat kon ik niet slikken. Ik zei: 'kankerhoer'. Zij kwam achter me aan. Zij sloeg eerst.” Karima vindt dat ze ten onrechte gevangen is gezet door een discriminerende rechter. “Als iemand weer een opmerking maakt over mijn moeder doe ik het weer.”

Na een uitgebreide evaluatie kreeg het experiment in Ter Peel vorig jaar een permanente status. De begeleidingscommissie had wel “grote aarzelingen” over uitbreiding naar gesloten inrichtingen, omdat kinderen daar waarschijnlijk zouden lijden onder de drukkende sfeer. Volgens F. Bisschop, hoofd Sociale Dienstverlening in Ter Peel, kan een moeder-en-kind-afdeling alleen slagen als hij heel klein is. “Hier kun je een goede band opbouwen met de kinderen. Je weet precies hoe iedereen zich elke dag voelt.”

Om reden van privacy zijn de namen van de moeders en kinderen gefingeerd.