Ik doe wat ik voel; Televisieserie naar Hella Haasses roman Mevrouw Bentinck

De cineast Ben Verbong maakte naar het boek Mevrouw Bentinck van Hella Haasse een sobere televisieserie met Charlotte Bentinck als een proto-feministische heldin. “Vreemd genoeg doet de thematiek je niet aan de achttiende eeuw denken, maar aan onze jaren zeventig.”

De AVRO zendt Charlotte Sophie Bentinck vanaf 12 maart, 20.30u op Nederland 1 uit in zes wekelijkse afleveringen.

In historische romans kan het verleden onopvallend aanwezig zijn: je ziet alleen wat de schrijver je laat zien. In historische films is dat onmogelijk. De aankleding, de decors, de locaties, vaak worden ze de werkelijke hoofdrolspelers. De regisseur wil thema's en emoties laten zien die van álle tijden zijn, en juist de aankleding wekt als snel de indruk van tijdgebondenheid. Een ongelukkige vrouw is meteen een beetje minder ongelukkig wanneer ze ongelukkig rondloopt in een fraai kostuum, en nóg weer een beetje minder wanneer ze haar ellende wordt omhuld door de gouden glans van paleis of salon. De kijker leunt achterover: hij weet dat alles allang voorbij is.

Er zijn regisseurs die de handicaps van het kostuumdrama handig in hun voordeel weten uit te buiten. In The Age of Innocence, naar de roman van Edith Wharton, verlustigt Martin Scorsese zich aan de decors waartegen de personages zich bewegen. Iedere jurk, ieder boeket, elk meubelstuk kreeg in deze film een bijna lichamelijke aanwezigheid en zo maakte Scorsese de verstikkende zucht naar luxe en overdaad van de negentiende-eeuwse New Yorkse upper-class tastbaar. Stephen Frears pakte het radicaal anders aan bij zijn verfilming van Les liaisons dangereuses: in Dangerous Liaisons laat hij alle clichématige Franse hofweelde schitteren door afwezigheid. Het decor en de kleuren in die film zijn even strak, hard en donker als de karakters van de hoofdpersonen.

Verloedering

Naar die laatste speelfilm moet de Nederlandse regisseur Ben Verbong goed gekeken hebben, eer hij aan zijn verfilming voor televisie begon van Mevrouw Bentinck, of Onverenigbaarheid van Karakter. Hella Haasse schreef deze historische documentaire-roman in 1978 over het heftige leven van Charlotte Sophie Bentinck (1715-1800), een vrouw die uit een gearrangeerd huwelijk stapte, een lange affaire onderhield met een getrouwde jeugdliefde, een bastaardkind baarde, en uiteindelijk met lege handen achterbleef. Het verhaal speelt zich af in de hoogste Europese kringen van de achttiende eeuw, en het is de adel die geplaagd wordt door verloedering, zorgen en schulden. Ben Verbong bracht die somberheid en schraalheid koel in beeld. De kale interieurs in de serie zien eruit of de deurwaarder net is langsgeweest. De kleuren zijn overwegend getemperd of grauw, de gezichten bleek. Het ovale gelaat van Hiske van der Linden als Lottgen zu Schaumburg-Lippe-von Nassau Siegen is een wonder van wit weggetrokken lijdzaamheid - een gezicht waarvoor je de video-recorder stilzet, net als trouwens voor het verdorven hoofd van Tom Jansen als haar echtgenoot, de roué Albrecht, voor wie Charlotte Sophie Bentinck alles op het spel zet.

Het boek van Haasse, dat nog een vervolg kreeg met de titel De groten der aarde, wilde bewust geen roman zijn. In het nawoord dat de schrijfster er later aan toegevoegd heeft, verklaarde ze waarom ze is teruggeschrokken voor het verbeelden van het historische materiaal dat ze in de archieven aantrof: 'Ik heb deze vorm, een montage van authentieke stukken, gekozen, omdat ik niet geloof dat ik in een roman de mensen zo echt en levend had kunnen neerzetten als zij het in hun eigen woorden zichzelf en anderen hebben gedaan.' Dat zal wel zo zijn, maar wat je als lezer van Mevrouw Bentinck gaandeweg gaat missen, is de onzichtbare aanwezigheid van een schrijver, een dominerend bewustzijn dat de historische figuren naar zijn hand zet. In Mevrouw Bentinck schuilt het drama tussen de regels van de documenten, de personages Charlotte Sophie von Aldenburg en Willem Bentinck bewegen zich ongrijpbaar achter een façade van feiten. Haasse heeft ontzag voor de geschiedenis, voor de heftige gevoelens die uit de brieven en getuigenissen oprijzen, en ze heeft ze tot een boeiend geheel weten te maken. Maar een roman is het niet - eerder een soort bouwpakket waar de lezer zijn eigen roman van moet fabrieken.

Hella Haasse schreef, samen met Jean van de Velde, ook het scenario van Charlotte Sophie Bentinck, zoals de televisieserie heet. Dit keer werd er wel fictie van haar geschiedenis gemaakt: om van de historische figuren uit het boek personages in een kostuumdrama te maken werd Haasse gedwongen één stap verder te gaan. De door haar op papier slechts in kaart gebrachte levens moesten nu in een verhaal passen.

Door moeizaam feitenmateriaal dramatisch strak te trekken, door contrasten aan te scherpen, is in de serie geprobeerd om het leven van Charlotte dat van een echte televisieheldin te maken, moedig en tragisch. Het gearrangeerde huwelijk met Willem Bentinck wordt veel berekenender gepresenteerd dan in het boek, en Bentinck in beeld is een grotere droogkloot dan in Mevrouw Bentinck, een beetje de uitgedroogde kamergeleerde Casaubon uit George Eliots Middlemarch, en dan onverwacht toch ook een geilaard. Hij heeft Charlotte nog maar nauwelijks ontmoet, of hij wordt al handtastelijk als een judocoach.

De intro die aan iedere aflevering opnieuw voorafgaat, laat er geen twijfel over bestaan: Charlotte is in de televisie-serie een proto-feministische heldin geworden. Haar stem, vertolkt door Nanette Kuijpers, citeert het rouwdevies van het huis Aldenburg: Les morts sont vivants. Maar soms, zegt ze, lijkt het haar alsof de levenden dood zijn. Vervolgens verschijnt haar gezicht vol in beeld, de ogen priemend van verongelijktheid: 'En ik wil leven.' Dat is het drama dat Haasse en Van de Velde in Charlotte Bentinck hebben ontdekt: een eerst beknelde en vervolgens opstandige vrouw, wier felle hart haar alles op het spel doet zetten. Ze gaat door tot het einde, ook wanneer ze alles verliest - de liefde van haar naasten en haar man, de voogdij over haar kinderen, haar geld, haar sociale status.

Lafaards

Vreemd genoeg doet die thematiek je niet zozeer aan de achttiende eeuw denken, maar aan de jaren zeventig, toen het boek van Haasse verscheen. Ik zeg wat ik denk, en ik doe wat ik voel, roept Charlotte minstens één keer per aflevering, om de authenticiteit van haar gevoelsleven aantonen - de andere personages zijn conformisten, lafaards, dode zielen. Wij hebben allang geleerd bij persoonlijk idealisme van deze soort een vraagteken te zetten: Charlotte Bentinck is een hartstochtelijke egoïst. Voor die zwarte kant van haar karakter hadden de makers van de serie nauwelijks oog. Het door haar uitgebuite volk komt tegen haar in opstand en ze reageert nauwelijks. Ellen Vogel als haar moeder leest haar in de slotaflevering, wanneer Charlotte een totale puinhoop in haar kielzog heeft achtergelaten, flink de les, en het enige antwoord is een geprangde blik, verongelijkt en tegelijk pijnlijk getroffen door zoveel onbegrip. Die geprangde blikken! Nanette Cuijpers maakt van Charlotte een verwende hittepetit - zes uur lang tevergeefs op zoek naar een derde dimensie.

In haar bakvissenliefde voor de libertijn Albrecht ontpopt de vrijgevochten Charlotte zich plotseling als een Eline Vere of Madame Bovary - wij weten allang dat die Albrecht iedere vrouw grijpt die hij krijgen kan en niet zo vreselijk veel om Charlotte geeft. Niettemin wordt er van ons gevraagd hem te zien als een grote, allesoverheersende passie in plaats van een verdwazing.

Smaakvol, dat is het woord voor Charlotte Sophie Bentinck. Een beetje meer slechte smaak, een beetje meer Angelique had wonderen kunnen doen.