door Bianca Stigter

Gedraag je!

Gedraag je! Behave! Benimm dich! Tiens-toi bien! Bureau Amsterdam, Rozenstraat 59 Amsterdam. T/m 24 maart. Di t/m zo 11-17u.

Privé telefoongesprekken voeren en kijken naar een soapserie zijn geen bezigheden die onder werktijd mogen worden uitgevoerd. De medewerkers van Stedelijk Bureau Amsterdam moeten het deze maand, in opdracht van twee kunstenaressen die deelnemen aan de tentoonstelling Gedraag je! Keer op keer wordt in deze brutale tentoonstelling de grens tussen privé en openbaar en tussen kunst en werkelijkheid overschreden. De tentoonstelling is ook verrassend omdat ze niet alleen nieuw werk toont van jonge kunstenaars, maar dat combineert met werk van geestverwanten uit de jaren zestig en zeventig.

Vergeeld maar gekoesterd liggen ze nu in een vitrine of hangen aan de muur: het affiche waarmee Wim T. Schippers in 1963 zijn limonadeflesjes-actie in Petten aankondigde, het getypte kaartje waarmee Yoko Ono opriep tot het tevoorschijn halen van de vuile was om aan je gasten te vertellen waar, wanneer en hoe die vuil is geworden. Schattige conceptuele kunst uit de jaren zestig en zeventig is er te zien - van Willem de Ridder, van Jan Dibbets, van James Riddle, evenals op video vastgelegde performances, die vaak huiveringwekkend zijn gebleven, zoals de klassieker Imponderabilia (1977) van Marina Abramovic & Ulay - waarop de twee kunstenaars zich naakt in de deuropening van een Italiaanse galerie hebben opgesteld.

Gedraag je! Behave! Benimm dich! Tiens-toi bien! is samengesteld door conservatrice Leontine Koelewij en kunstenares Renée Kool, en gaat over alledaags menselijk gedrag. Omdat veel jonge kunstenaars zich daar nu, net als in de jaren zestig en zeventig, mee bezighouden, en daar net als toen vaak vorm aan geven met performances, video's en teksten, is het goed dat Koelewij en Kool de Fluxus-kunst van stal hebben gehaald. Daardoor blijkt dat er behalve overeenkomsten tussen toen en nu ook veel verschillen zijn.

Negen jonge kunstenaars (geboortedata van 1955 tot 1971) krijgen in Bureau Amsterdam de kans die te laten zien. Schattig is hun kunst meestal niet (of het moet expres zijn) en ook niet zo gewild poëtisch als 25 jaar geleden. In plaats van de kunst in het leven te laten ingrijpen, zoals Ono met haar was-instructie of Schippers met zijn limonadeflesje, laten de jonge kunstenaars vaak dat leven zelf zien - en dat is grimmig en ontluisterend. Angela Bulloch (Ontario, 1966) schilderde in witte letters op een roze muur de tien huisregels van een Russische modellenschool. 'You will be expelled for gaining weight', luidt regel 4. Het is een wrede school. Alcohol, roken (voor meisjes), seks en chocolade zijn verboden. De laatste regel maakt eigenlijk alle vorige overbodig: 'You cannot do anything without your agent's permission.'

Lise Duclaux (Bron, Frankrijk, 1970) fotografeert meisjesmomenten die meestal aan andermans ogen onttrokken blijven): een meisje lakt haar teen, onelegant zittend op een blauwe keukenstoel, een ander friemelt aan haar panty, een derde schuift haar borst beter in haar bh.

Als de kunstenaressen (want dat zijn de exposanten op één uitzondering na, en gelukkig is dat niets meer om je over te verbazen) verder gaan dan registraties lijken ze zich ervan bewust dat hun ingrepen de werkelijkheid beïnvloeden - een melancholiek bewustzijn dat ver af lijkt te staan van de hemelbestormende joligheid van Fluxus.

Barbara Visser (Haarlem, 1966) liet de baliemedewerkers van Bureau Amsterdam 'Bellen in de baas z'n tijd'. De privé-gesprekken die ze tijdens de tentoonstelling voeren, moeten ze opnemen en uittikken - de verslagen hangen aan de muur. Het uitgangspunt van dit project lijkt niet zuiver, protesteert de voyeur, want de medewerkers weten dat hun gesprekken worden opgenomen. Maar om zuiverheid is het Visser niet te doen. Juist omdat de medewerkers weten dat ze hun gesprekken later openbaar moeten maken, wordt het interessant - hoe denken zij dat een gewoon telefoongesprek klinkt? Hun 'echte' gesprekken worden dialogen uit slechte films, met veel te veel uh's en ah's.

De organisatoren hebben het onderwerp ruim opgevat. Zo is er ook een fascinerende documentaire van Krijn ter Braak, Acteurs spelen emoties te zien, waarin acteurs vertellen of en hoe ze hun eigen emoties in een toneelstuk gebruiken en waar ze nou precies aan dachten toen ze Hermione speelden.

Gedraag je! is per saldo een keurige tentoonstelling, en gelukkig maar. Want als het opheffen van de grens tussen privé en openbaar niet vrijwillig is, zoals in kostscholen en gevangenissen, raakt de menselijke waardigheid in het geding. Ook op dat feit wordt de bezoeker van Gedraag je! soms met de neus gedrukt. Waarom wringen die honderden mensen zich toch zo onaangedaan langs de naakte lichamen van Ulay & Abromovic, alsof het ze niets doet? Telkens op de tentoonstelling is er zo'n vraag die zich aandient en zich niet makkelijk laat beantwoorden. Het maakt Gedraag je! niet tot een shockerende, maar wel tot een beklemmende expositie. En wie er op de wc even afstand van wil nemen, vindt daar een werk van Renée Kool zelf: het kostuum van een engel en een duivel. Er is vast niemand die een van beide durft aan te trekken.