Almal in die soustrein

'Die Nuwe Suid-Afrika' begint zich flink te onderscheiden van het oude. De druk van de raciale spanningen is minder geworden en de sfeer op openbare plaatsen een beetje meer ontspannen dan vroeger. Ook het Afrikaans onderging enige zinswendingen. Het oude Zuid-Afrika viel op door 'paswette, woongebiede' of de bordjes met 'slegs vir blankes'. Het Afrikaans bezorgde er zich een kwalijk odium mee. Het nieuwe heeft al zijn eigen politiek kompendium gemaakt. Het postapartheid-Zuid-Afrika ziet zich als de 'Re'enboognasie', als de 'multi-culturele natie' waarin alle kleuren van de regenboog zich thuisvoelen. Het Afrikaans, flexibel als een taal kan zijn, doet nieuwe woorden op die kenmerkend zijn voor 'Die Nuwe Suid-Afrika'.

Een van de aardigste is wel de 'soustrein', wat een vrije vertaling is van de Engelse uitdrukking 'gravy train'. De term heeft vooral een politieke betekenis gekregen nu er in de top van de ambtenarij en politiek personele veranderingen worden doorgevoerd. Het ANC, de partij van de meerderheid, neemt de centrale rol in en lucratieve posten worden onder ANC-prominenten verdeeld. Velen grijpen hun lang verwachte kans en springen op de 'gravy train of soustrein' om hun deel uit de sauspot te krijgen.

'All aboard for the gravy train' heet ook een boekje met verzamelde stripverhalen over 'Madam and Eve'. De strips zijn reeds jaren populair in enkele Engelstalige kranten. Madam, de vrouw des huizes, zwaait de scepter en Eve is de zwarte en politiek bewuste huishoudster. Eve is thuis in de 'struggle and political correctness'. Sinds het eind van apartheid is Madam een stuk sympathieker voor Eve, al blijft ze subtiel de lakens uitdelen. Jarenlang zat Madam op de 'gravy train', nu mag Eve soms mee. Maar met mate. Ze moet, als puntje bij paaltje komt, wel de borden afwassen. De twee stripfiguren vormen een prachtige parodie op 'Die Nuwe Suid-Afrika'. Ze spotten fijntjes met Zuid-Afrika, zijn vroegere en huidige leiders. Die zelfspot is ook nieuw. Vroeger kon zelfs een grapje al een 'banning order' opleveren.

'Soustrein' is eigenlijk een tot de verbeelding sprekende vertaling. Bij een doorsnee 'braaivleis' hoort saus voor de goede smaak. De saus is een teken dat er goed getafeld wordt. De Nederlanders zouden eerder over room en afromen spreken. Op de saus van een land (een mooie baan, hoog salaris, weinig werk en een auto met chauffeur) komen velen af. Er zijn zo altijd veel 'soustreinryers'. Een term die hier erg nauw mee samenhangt is 'Regstellende aksie'. In de 'Re'enboognasie' moeten alle kleuren goed aan bod komen. In de praktijk betekent het dat meer zwarten op belangrijke posten moeten komen. De beste methode om dat te bereiken is 'positieve discriminatie', maar die term is politiek niet correct, evenmin als in Nederland. Daarom is 'positieve aktie' in Europa uitgevonden, een term die de discriminatie enigszins verhult. Een beetje hypocriet want het effect is hetzelfde. 'Die Nuwe Suid-Afrika' heeft een betere term gevonden: 'Regstellende Aksie'. Dit betekent dat een scheeftrekking moet worden rechtgesteld. Het HAT, het 'Handwoordenboek van die Afrikaanse Taal', heeft het daarom over 'Regstelling, Regmaking'.

Het politiek kompendium kent termen die vroeger gewoon niet bestonden. Zoals een 'Regering van Nasionale Eenheid', de overgangsregering waarin het ANC en Nationale Partij samen regeren tot 1999. De procedure luidt: 'besluitvorming deur konsensus'. Ook een nieuw element in deze Re'enboognasie. Het uithangbord van 'die Regering van Nasionale Eenheid' luidt HOP. Dat is een afkorting voor het 'Heropbou- en Ontwikkelingsprogram'. De regering stopt miljarden in het bouwen van huizen en scholen. Tegenwoordig spreekt men van 'Hophuisies, en hopskole'. Ook overheidsdiensten met een wat dubieuze reputatie kregen een andere naam. De SAP stond ooit voor 'Suid-Afrikaanse Polisie' en werd berucht met het schieten tijdens demonstraties. De 'riotgun' was er onder handbereik om de noodtoestand af te dwingen. Nu heet de politie SAPD, 'Suid-Afrikaanse Polisiediens' die tot taak heeft: 'gemeenskapsvriendelijke polisi'ering'. Bij die nieuwe naam hoort dan ook een nieuwe mentaliteit. Ooit was SAW 'die Suid-Afrikaanse Weermag' het leger. Die naam is maar een beetje veranderd in SANW, 'die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag'. Het woord 'Weermag', niet zo beladen als in Europa, bleef.

Sommige bestuurlijke termen verdwenen ook. Zuid-Afrika had altijd vier provincies: Transvaal, de Kaap, Natal en Oranje Vrijstaat. De namen van de vroegere Boerenrepublieken waren in het Nuwe Suid-Afrika kennelijk niet correct genoeg. Uit de Oranje Vrijstaat verdween 'Oranje'. Het heet nu gewoon 'Vrijstaat'. Transvaal verdween helemaal, omgezet in enkele deelprovincies zoals Gauteng (die plek van goud). Vroeger bestond er het spreekwoord: “Kak of betaal is die wet van Transvaal.” Dit betekende dat de koper boter bij de vis moest leveren. De volksmond heeft op Gauteng ook wel iets gevonden: “Gauteng steel maar so die ding.” Dit refereert naar de hoge misdaad in Gauteng, dat is vooral Johannesburg en omstreken.

Niet alles in het Nuwe Suid-Afrika is zonneschijn. Vooral de 'motorkaping' is een zeer gevreesde methode om voertuigen te stelen. Bij een stoplicht loopt een gewapende overvaller naar de auto en drukt zijn pistool tegen het portierraam. De bestuurder moet uitstappen, de overvaller stapt in en hij rijdt weg. De automobilist heeft geluk als hij nog de kans krijgt om uit te stappen. Vaak schiet de overvaller gewoon. Deze 'bendebedrywighede' vormen een grote plaag voor de doorsnee Zuidafrikaan en de toerist.

Er zijn ook politieke termen die vroeger bijna onbestaand waren. Zo is er een 'anti-kernkragbeweging' die hamert op 'omgewingsbewustheid'. Milieu begint een thema te worden al is het animo nog steeds niet groot. Het Nuwe Suid-Afrika kent ook 'dwelmsverslaafdes', de drugsgebruikers. Nu de SAPD minder 'skiet- en skoplustig' is, komen zij ineens tevoorschijn. En aan het front van uiterst-rechtse partijen, de 'Verregses', zijn er nog enkelen die plannen hebben om het land raciaal op te delen. Deze groepjes, zoals de ooit beruchte Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB) zijn nog slechts een 'baie bonte deurmekaarspul'. De Afrikaners hebben er een treffende term voor: 'Dis kakdroogmakery'.