Zelfbestemming

EMANCIPATIE IS EEN groot goed maar een enigszins abstract begrip. Het kan op ten minste twee manieren worden gebruikt, namelijk in de zin van gelijkberechtiging en in de zin van zelfbestemming. Het eerste verwijst naar een andere groep, het tweede vormt een zelfstandig ideaal. Dit laatste is in het geding bij de voorgestelde grondwetswijziging om tijdelijke vervanging mogelijk te maken van vrouwelijke volksvertegenwoordigers bij zwangerschap. Dit voorstel is in tweede lezing gisteren in de Eerste Kamer gesneuveld.

De mannelijke afgevaardigden vormen geen goede referentiegroep. Het moederschap stelt eigen eisen en vormt in de praktijk een geduchte sociaal-biologische belasting voor vrouwen in de politiek. Vooral in de kleine fracties kan zwangerschap van een van de leden voor grote problemen zorgen. Alles wijst in de richting van een vervangingsregeling. Het recht een gezin te stichten behoort tot de rechten van de mens en wordt nog versterkt door het emancipatoire zelfbestemmingsrecht. Tijdelijke vervanging is ook heel gewoon in het bedrijfsleven.

Toch is een invaller niet de goede oplossing, ook al is deze afkomstig van dezelfde kieslijst. Hoe men het wendt of keert, tijdelijke vervanging doet afbreuk aan het democratische mandaat. Dit heeft volgens de Grondwet een persoonlijk karakter. Eenmaal toegelaten volksvertegenwoordigers kunnen slechts in extreme gevallen van hun lidmaatschap vervallen worden verklaard. Het persoonlijke karakter van dit mandaat staat onder druk door regeerakkoorden en fractiediscipline. Er is eerder aanleiding het verschil tussen volksvertegenwoordiger en partijvertegenwoordiger te accentueren dan het te verdoezelen.

HET LIDMAATSCHAP van een gekozen orgaan is ondeelbaar. Natuurlijk is dat geen beletsel voor zwangerschapsverlof, net zomin als een ziekte of een ongeval automatisch het einde betekent van het parlementaire lidmaatschap. Zonder de Grondwet te wijzigen kan van de parlementaire werkwijze praktische aanpassing verlangd worden wat betreft agendering, vertegenwoordiging bij werkoverleg of het tegen elkaar 'wegstrepen' van afwezigen. Juist het directe karakter van het democratische mandaat verplicht tot maximale tegemoetkoming van het orgaan als geheel aan individuele leden.

Exclusieve aandacht voor het zwangerschapsverlof dreigt trouwens te fungeren als een aflaat om niet de veel wezenlijkere vraag onder ogen te hoeven zien of de werkuren en werkdruk van het politieke bedrijf in het algemeen wel zo bevorderlijk zijn voor de emancipatie.