Elektronische gids voor correct taalgebruik bij bedrijven

Is het nu Iranees of Iraniër? Haar of zijn? 10 Gulden of tien guldens? Wie op zoek is naar het antwoord op dergelijke vragen heeft een ruime keuze uit naslagwerken, woordenboeken en taalgidsen. Op den duur weten schrijvers, journalisten en secretaresses wel waar zij een grote kans maken op een antwoord. Maar tijdrovend geblader, juist als het erg druk is, blijkt in de praktijk vrij gebruikelijk. Robert C. van der Berg: “Ik vind het allemaal zo onhandig”. Daarom heeft hij een diskette gemaakt waarop je, naar zijn zeggen, snel en gemakkelijk iets kunt opzoeken. Dat is Het Taalpakket, computervraagbaak Nederlandse Taal, dat vorige week is verschenen.

Vlakbij het NS-station van Arnhem zit Van der Berg met zijn bedrijf temidden van andere, kleine ondernemers. Begonnen in de reclamewereld, in 1978, is hij in de loop der jaren steeds meer teksten gaan redigeren voor zijn opdrachtgevers. Ook handleidingen maakt hij, onder andere voor automatiseringsbedrijven en grote banken. Hij ontdekte daarbij hoeveel onzekerheid er leeft over allerlei taalkwesties, niet alleen bij hem zelf, maar ook bij zijn opdrachtgevers.

Op zijn thuisbasis in Arnhem wisten collega-ondernemers hem snel te vinden. Van der Berg heeft zijn bedrijf gevestigd in een pand waar veel nieuwe, startende ondernemers gevestigd zijn. Van verderop op de gang, en van andere verdiepingen, wipten zijn collega's gewoon zo achter hun pc vandaan bij hem binnen om hem even te raadplegen over een of andere taalkwestie. Omdat hij zelf ook steeds dingen moest opzoeken, ging hij die lastige kwesties vastleggen in zijn pc. Hij had zijn bekomst van al die boeken, naslagwerken en taalgidsen.

Door zijn contact met de wereld van de automatiseerders kwam hij op het idee om al die taalvragen op een diskette te behandelen. Samen met zijn vrouw, twee neerlandici uit Nijmegen en een collega-handboekenschrijver, en na langdurige en intensieve discussies hoe ze het moesten aanpakken, besloot hij zijn diskette uit te geven.

Voordat hij aan zijn elektronische uitgeefavontuur begon, heeft hij wel een jurist geraadpleegd. De eerste vraag was: hoe kan ik mezelf beschermen? Met andere woorden, hoe kan ik voorkomen dat mijn diskette wordt gekopieerd? Een programmeur die wel vaker voor hem werkt, heeft hem een technische oplossing aan de hand gedaan waarvan hij de finesses niet kwijt wil. Van der Berg licht een tipje van de sluier op: “Dat copyright voor jezelf is niet echt goed te regelen, maar je kunt wel zodanige voorzieningen treffen dat die diskette niet zomaar gekopieerd kan worden. De crux zit in de koppeling tussen de diskette en de personal computer van de gebruiker.” Overigens heeft hij die beveiliging ook weer niet te extreem gemaakt, want dan kunnen zich complicaties voordoen. “Je pc wil dan bijvoorbeeld niet meer starten.”

Overigens is het technisch mogelijk om de diskette te de-installeren en hem dan weer op een andere, nieuwere of uitgebreidere pc te installeren. Maar de installatieprocedure is zo ingericht dat het niet mogelijk is om hem tegelijkertijd op verschillende pc's te laten werken.

Een ander probleem is het copyright van anderen. Want van wie is de taal? En wie kan de maker van een elektronische taalgids iets maken als diens taaladviezen overeen lijken te komen met die van anderen?

Van der Berg: “Ik ben ervan overtuigd dat de taal van iedereen is, en uit het juridisch advies dat ik van tevoren heb ingewonnen, concludeer ik dat de taalregels niet iemands eigendom zijn.” Bij de nauwkeurige bestudering van allerhande boeken en taalgidsen is hem trouwens opgevallen dat je vaak dezelfde kwesties en ook dezelfde voorbeelden tegenkomt.

Hij is niet bang dat zijn diskette op korte termijn verouderd zal zijn. De spelling zal voorlopig niet snel veranderen. Hij volgt getrouw de spelling van het nieuwe Groene Boekje. Zijn elektronische taalvraagbaak is overigens veel meer dan een spellinggids. Hij heeft een groot scala aan taalvragen opgenomen, en deze worden zo eenvoudig en praktisch mogelijk uit de doeken gedaan. Van der Berg: “Het moet zo gaan dat de schrijver die aan zijn pc zit te werken, snel en gemakkelijk even iets kan opzoeken.”

Hem staat helder een collega-ondernemer voor de geest die tijdens het schrijven voortdurend kwam vast te zitten en die dan begon aan een lange en ingewikkelde zoektocht in woordenboeken en taalgidsen. Van der Berg hoopt dat de gebruikers van zijn diskette hem suggesties aan de hand zullen doen. Wat kan er nog aan verbeterd worden? Wat missen zij nog in de praktijk van het dagelijks werk? Van der Berg: “Ik verbeeld me niet dat ik een antwoord kan geven op alle taalvragen.” Maar hij denkt op basis van zijn ervaring wel te weten waar meestal de schoen wringt.

Deze diskette is de eerste, maar hij acht het heel wel denkbaar dat deze in een aparte versie kan worden toegesneden op specifieke, grote organisaties. Uit zijn werk voor grote banken weet hij bijvoorbeeld dat daar behoefte bestaat aan duidelijke instructies voor het personeel. Zo kan de diskette worden aangevuld met een eigen huisstijl voor het beantwoorden van brieven, en met afkortingen die veel in zo'n bedrijf worden gebruikt. Het is hem gebleken dat veel werknemers, en zeker de nieuwkomers, niet weten wat sommige van die afkortingen precies betekenen. Het is volgens hem ook heel handig om de namen van bedrijven waarmee intensieve contacten worden onderhouden, steeds correct gespeld in je pc bij de hand te hebben.

Het meeste materiaal op zijn diskette had hij zelf al verzameld, en de beide neerlandici hebben hun studieboeken geraadpleegd. Maar hij heeft ook een keer een beroep gedaan op de Taaladviesdienst van het Genootschap Onze Taal. Dat was in het geval van de 'versteende' vormen zoals te allen tijde, te elfder ure en ten langen leste. Die kun je ook wel in woordenboeken vinden, maar het is gewoon veel handiger als je ze allemaal in een lijstje bij elkaar hebt in je pc. Van der Berg: “Je moet ze dan wel alfabetiseren op het tweede woord, want anders moet je nog te lang zoeken.”

Het zoekprogramma bleek niet zo'n probleem. “Er viel niet zo erg veel aan te programmeren.” Na lang zoeken heeft hij een handig computerprogramma gekocht in Canada. “Daarna is alles ontwikkeld vanuit de praktijk.”

Hij wil niet aangeven welke van de geraadpleegde taaladviesboeken hij het beste vindt. Wel heeft hij waarderende woorden voor de ANS, de Algemene Nederlandse Spraakkunst, zij het met een kanttekening: “Voor de theorie is de ANS het beste, maar wel heel erg ontoegankelijk.” Hij heeft geen literatuurlijst opgenomen, noch de door hem geraadpleegde bronnen. Dat leek hem “niet echt nodig”.

De diskette heeft een register, je kunt een taalkwestie niet opzoeken door gewoon een woord op je scherm aan te klikken. De gebruiker zal zelf op zoek moeten gaan, maar via 'hyperlinks' moet hij het antwoord toch snel kunnen vinden.

Overigens bevat de diskette geen specifieke, gedetailleerde stijladviezen. Het is geen diskette om aan je stijl te leren schaven. Voorop staat dat vragen over taalkwesties zo snel en praktisch mogelijk worden beantwoord. Wel waagt Van der Berg zich bij leenwoorden, bastaardwoorden en barbarismen aan “een soort taalopvoeding”. Wie zich afvraagt of er voor 'implementatie' nu echt geen ander woord te vinden is, krijgt suggesties aangereikt.