Michael Nyman, die bijna alles en iedereen kan behagen, trekt een publiek van pubers tot bejaarden; 'Het lijkt alsof iedereen muziek van mij wil hebben'

De Britse pianist en componist Michael Nyman, die de muziek schreef voor tien films van Peter Greenaway, treedt vanavond op in het Amsterdamse Muziektheater met zijn Michael Nyman Band, die hij beschouwt als zijn muzieklaboratorium.

The Michael Nyman Band: 4/3 Muziektheater Amsterdam, 20.15 u. Muziek uit The Draughtsman's Contract, A Zed and Two Noughts, Carrington en The Piano.

Vermoeid leunt Michael Nyman achterover. Net terug uit Japan, met de jetlag nog in zijn lijf, wacht hem over een uurtje een optreden in Antwerpen. De volgende avond staat een concert in Brugge geagendeerd, daarna verblijft hij enkele dagen in een Brusselse studio om een cd op te nemen met muziek ter gelegenheid van het Europees Kampioenschap Voetbal. Maandag komt hij met zijn Michael Nyman Band naar Nederland voor een eenmalig optreden in het Amsterdamse Muziektheater. Aansluitend gaat het dan terug naar Londen. Succes gaat gepaard met een noodgedwongen geordende agenda en een overvol werkschema.

Nyman: “Ik doe van alles. Ik componeer filmmuziek, kamermuziek en opera's, en ik geef met de Michael Nyman Band vele concerten. Een paar dagen geleden vroeg iemand in Japan me een stukje te componeren voor het eerste interactieve cd-rom-computerspelletje, Telecom Italia verzocht me onlangs muziek te schrijven voor hun nieuwe wachttoon.

“Mijn muziek is geschikt voor een groot arsenaal van doeleinden en toepassingen. Ik kan met mijn stijl architecten behagen, telefoonmaatschappijen en computerfabrikanten, maar ook gerenommeerde filmers. Momenteel bevind ik me in een bijzonder interessante positie. I'm seriously amused by what's going on, het lijkt alsof iedereen een stuk muziek van me wil bemachtigen.”

In een nog lege Koningin Elisabethzaal poseert Michael Nyman loom voor de fotograaf. Met zijn rug naar de vleugel gekeerd werpt hij op diens verzoek zijn armen achter zich op de toetsen. Een cluster weerklinkt. Deze wrange stapeling van naast elkaar liggende tonen zou Nyman waarschijnlijk nooit doelbewust gebruiken. Het overgrote deel van zijn oeuvre wordt gekenmerkt door de welluidendheid van eenvoudige harmonische schema's, die hun diensten al eeuwenlang bewijzen. Binnen deze kaders stapelt hij laag op laag met de repeterende en pulserende melodiefragmenten die vrijwel iedereen wel eens heeft gehoord. Of hij nou een kijker is van VPRO-televisieprogramma's, een liefhebber is van de cultfilms van Peter Greenaway (waaronder The Draughtsman's Contract en The Cook, the Thief, his Wife & her Lover), of zwelgt in het sentiment van het veelgeprezen kassucces van Jane Campion, The Piano.

Het verbaast daarom nauwelijks dat zich onder het concertpubliek in Antwerpen haast evenveel zestig-plussers bevinden als pubers. Twee tieners zijn niet draagkrachtig genoeg om een programma te kopen, maar dat deert niet want zij komen eerst en vooral voor de concert-suite van The Piano. Een bejaard echtpaar, dat klaarblijkelijk is geïnviteerd door de kinderen, schrikt van het forse volume. Wat op de cd klinkt als een bloembedje van strijkers waartussen een sopraansaxofoon murmelt, buldert tijdens het concert als een cascade door de zaal. Van vleugel tot viool, alle instrumenten worden versterkt weergegeven door de luidsprekertorens aan weerszijden van het podium. Het is niet voor niets dat het gezelschap Michael Nyman Band heet en niet Michael Nyman Ensemble.

Michael Nyman (Londen, 1945) begon zijn loopbaan als muziekcriticus, speelde toetsen bij het Steve Reich Ensemble en schreef een boek over de nieuwlichters in de hedendaagse toonkunst: Experimental Music: Cage and Beyond (1974). Halverwege de jaren zeventig werd hij door Harrison Birtwistle uitgenodigd om voor diens National Theatre muziek te bewerken van de achttiende-eeuwse componist Carlo Goldoni. Nyman bleek een handig notenschrijver te zijn, werd zelf componist en riep een eigen gezelschap in het leven, de Michael Nyman Band.

“Ik schrijf voor de band sinds ik componeer, dus vanaf 1977. Ik heb er een bepaalde sound mee ontwikkeld. Deze schrijfwijze vind je in aangepaste vorm terug in de stukken die ik voor orkest of voor strijkkwartet schrijf. De Michael Nyman Band beschouw ik als mijn eigen muzieklaboratorium. Mijn composities uit de beginjaren tachtig waren vrij puur; de ene keer meer klassiek getint, de nadere keer rocky, soms romantisch, en soms ook quite hard edge. Maar, hoe meer je schrijft, hoe meer je op je instinct vertrouwt, in plaats van op een geprefabriceerd systeem. Ik ontsnap zodoende steeds meer aan het beeld van wat men doorgaans van mijn muziek heeft: Greenaway-muziek - eendimensionale muziek met tamelijk eenvoudige harmonieën.

“Voor tien films van Greenaway heb ik de muziek gecomponeerd. Onze opvattingen bleken verbluffend gelijkgezind, evenals onze omgang met het verleden. Ik put veel inspiratie uit de muziekgeschiedenis en gebruik composities van Purcell of Mozart in zekere zin als model. Het op een aria van Mozart gebaseerde In Re Don Giovanni heb ik nadien weer als model gebruikt voor bijvoorbeeld Chasing sheep is best left to shepherds uit The Draughtsman's Contract.

“Peter sluit op zijn beurt nauw aan bij de beeldtaal van Vermeer en Rembrandt. De films die Jane Campion maakt hebben echter een andere verhaalstructuur en roepen een andere wereld van emoties op. De, wat men zo naïef Greenaway-muziek noemt, is daarvoor ongeschikt. Met de muziek voor de The Piano ben ik als het ware buiten dat continuüm gestapt, al draagt zij nog steeds mijn signatuur. Maar het blijft een interessant fenomeen dat de Greenaway-films evenzeer geïdentificeerd worden door wat het publiek hoort, als wat het op het projectiescherm te zien krijgt.'

Juist daarin schuilt de kracht èn de zwakte van Nymans muziek. Zoals men de Big Ben alleen al aan zijn slag kan herkennen, zo associeert men Nymans motieven met de bijbehorende sequentie. Hij weet films zodanig te brandmerken dat zij zonder zijn muziek een geamputeerde indruk zouden maken. Zonder beelden, teruggeworpen op haar eigen merites wordt Nymans muziek echter al snel zo temerig als de dreun van de Big Ben. Maar gelukkig verschijnen tijdens het concert de beelden als vanzelf op mijn netvlies - het geheim van de wisselwerking. En ook de twee tieners naast me helpen elkaar hardop herinneren.