Paddestoel

TON LEMAIRE: Godenspijs of duivelsbrood. Op het spoor van de vliegenzwam

190 blz., geïll., Ambo 1995, ƒ 39,90

De leden van het Simplistisch Verbond zullen zich herinneren dat Koot en Bie halverwege de jaren zeventig een uitzending besloten met een 'bal der paddestoelen'. De komieken hadden zich in rood-witte kostuums gestoken ter ere van het geruchtmakende boek The Sacred Mushroom (1970) van John Allegro. Deze Engelse hebraïcus leek er even in geslaagd het christendom af te leiden uit een vliegenzwamcultus die eeuwenlang in het Nabije Oosten geheerst zou hebben. Allegro's theorie was een poging om in één klap alle problemen rond het bestaan en de betekenis van zulke schimmige sekten als de Makkabeeën, Essenen en Gnostici op te lossen. Jammer genoeg is die stoute hypothese, vrucht van een ingewikkelde etymologische redenering, tot op vandaag onbewezen gebleven. Met gebruikmaking van wat nieuw materiaal zette Lemaire zich echter op dit oude spoor van een religieus paddestoelritueel, en volgde het maar liefst door het hele Euraziatische continent.

Eigenlijk is maar van twee regio's in de wereld met zekerheid bekend dat paddestoelen er genuttigd werden met de bedoeling een trance op te wekken, namelijk van Midden-Amerika en Siberië. Ook Lemaire wordt niet moe te herhalen dat alle andere vindplaatsen van de cultus, zoals in het oude India of Griekenland, op louter veronderstellingen berusten. Maar dat belet hem evenmin als Allegro, die hij opmerkelijk genoeg zo hard valt vanwege diens 'delirium van interpretaties', om een enorm bouwwerk op te trekken op grond van die enkele gegevens.

Een paar duizend jaar voor Christus zou uit de Aziatische steppen het sjamanistische gebruik van de vliegenzwam, dat wil zeggen het drinken van een paddestoelextract om contact met 'de andere wereld' te zoeken, zich in alle richtingen hebben voortgeplant. Lemaire beperkt zich niet tot Europa, maar daar liggen wel zijn voornaamste bewijsgronden. De 'tovenaar' die de wanden van de grotten van Lascaux versiert, de Dionysos-priester en de Keltische druïde zouden sjamanen zijn geweest, en de geheimzinnige drankjes van nectar of mede die bij hun praktijken een rol speelden zouden oorspronkelijk wel eens uit de amanita muscaria, de vliegenzwam, getrokken kunnen zijn.

Later zouden bier en wijn de sacrale plaats van de paddestoel hebben ingenomen, en dat kwam de pleitbezorgers van een klassieke en christelijke beschaving goed uit. Het effect van de vliegenzwam is namelijk grilliger dan dat van deze moderne psychotropen. Al in een vroeg stadium was de heilige roes het voorrecht van ingewijden geweest, tenslotte bleef de 'communie' voorbehouden aan een priesterkaste. Ingevolge de wetten van verdringing kwam de paddestoel in grote delen van Europa in een kwade reuk te staan en werd voortaan uitgemaakt voor 'heksenei' en 'duivelsbrood'. Maar de kabouters die in de Europese folklore de vliegenzwammen bewonen, zijn volgens Lemaire nog de restanten van de paddestoelgeesten die de Siberische sjamanen op hun reis naar het dodenrijk vergezelden.

Voor de aanpak van Lemaire èn van Allegro spreekt de puzzelgedachte: heel veel afzonderlijk betekenisloze stukjes vertonen, mits goed bijeengelegd, een sprekende voorstelling. De stukjes van Lemaire bezitten overigens nogal eens wazige contouren: staat er nou wel of niet een paddestoel op dat fresco in het Franse Plaincourault, is de onbetrouwbaarheid van de paddestoelextase te danken aan de verschillen tussen soorten of aan verschillen tussen gebruikers? Bezwaarlijker is dat de puzzel ook bij nadere beschouwing een verzameling van willekeurige zaken blijft, suggestief gerangschikt door een enthousiaste geest. Appels der Hesperiden opgeteld bij honingraten uit de Veda's leveren nog niet één 'rood met witte stippen' op, rekent de toeschouwer hoofdschuddend uit.

Alsof de reconstructie van de 'laatste grote Euraziatische cultus' niet moeilijk genoeg te pruimen is, voegt Lemaire er een geestverruimende les aan toe. De bewondering voor onze voorouders, die via die nederige paddestoelen met het heelal communiceerden, “moet ons bevrijden van twee millennia rationalisme en de weg doen terugvinden naar kennis en wijsheid”. Een illusie die naar vliegenzwamkouzerij riekt.