Land van mythen en symbolen

MARC REYNEBEAU: Het klauwen van de leeuw. Over de Vlaamse identiteit

306 blz., Van Halewyck/Jan Mets 1995, ƒ 39,90

België herbergt niet een officieel natiegevoel, zoals de meeste eenheidsstaten die kennen, maar verschillende nationalistische gevoelens die haaks op elkaar staan. Toch vliegen de Belgen elkaar niet openlijk in de haren. Op 11 juli houden Vlamingen hun 'nationale feestdag', ter herdenking van de Guldensporenslag in 1302 - het Vlaamse voetvolk versloeg toen de Franse ridders. Maar deze dag heeft iets van een crescendo dat met een flauw sisgeluid afloopt. In het stadhuis van Brussel komen op 11 juli Vlaamse politici bijeen om hun 'eigenheid' te tonen, met een krachtige toespraak. De schrijvers van commentaren in de Vlaamse kranten stappen in hun harnas en eisen meer autonomie. Een dag later is er van die gespierde stemming niets meer over en blijkt 11 juli een ritueel.

Hetzelfde geldt voor 21 juli, de Belgische nationale feestdag, ter herdenking van de inhuldiging van koning Leopold op 21 juli 1831. De koning neemt een militaire parade af, die wegens zijn amateurisme amusement oplevert, terwijl de Franstalige Brusselse kranten als Le Soir en La Libre Belgique de pro-Belgische vlaggen ronddelen in het publiek. Maar de meeste Belgen brengen de 'nationale feestdag' door aan het strand, en maken er geen koningsfeest van zoals Nederland op 30 april. En de Franstaligen herdenken eind september dat in 1830 de Hollanders uit het park van Brussel werden verjaagd. Ook hier is er nationalistische pathos, en wordt de eigenheid bezongen. Maar de volgende dag gaan de politici weer over tot de orde van de dag. Het enige dat deze uitingen van nationalisme gemeen hebben is dat ze 'bierovergoten' zijn. Nationalistische gevoelens zijn gebaseerd op 'mythes', zo schrijft Marc Reynebeau, journalist bij het weekblad Knack, in Het klauwen van de leeuw. In feite is zijn boek een poging tot onmythologisering van het Vlaamse nationalisme zoals hij dat als kind ervoer. Het doet hem denken aan Sinterklaas, de mythische kindervriend, die, bij nader inzien, niet meer blijkt dan een verklede buurman. Reynebeau verpakt zijn boodschap in zware kost en probeert zijn strijd tegen de mythe theoretisch te onderbouwen. Hij gebruikt daarvoor een schat aan historisch materiaal dat het boek niet altijd even toegankelijk maakt. Toch is de tocht door de geschiedenis de moeite waard.

De eerste mythe die hij wil doorprikken is dat Vlamingen, en Belgen in het algemeen, niet graag uitkomen voor hun politieke mening omdat ze een overheersing van Spanjaarden, Oostenrijkers, Fransen, Nederlanders en Duitsers hebben ondergaan. De Belgische opiniepeilers slaan vaak de plank mis, omdat ondervraagden niet meewerken of een misleidend antwoord geven. De Belgen schipperen stiekem, zo heet het, om zelf te overleven. Ze zijn eigenlijk een beetje anarchistisch. “Die theorie klopt niet”, schrijft Reynebeau. “De Nederlanden hebben wel overheersers gekend, maar de 'princes naturels' werden vrijwel altijd als de legitieme vorsten erkend.” De mythe van vreemde heersers is volgens Reynebeau nodig om de Belgische of Vlaamse natie historisch te legitimeren. Er was een 'slapende natie', maar nog geen staat. De vreemde overheersers stonden staatsvorming wel degelijk toe.

In werkelijkheid zijn België en Vlaanderen nooit gekenmerkt door continue natievorming, maar door regionaal particularisme. Er was naijver en rivaliteit onder regio's waardoor een vorst van verre goed uitkwam. Het regionalisme - nog altijd een Belgisch fenomeen - heeft een vorm van zelfbestuur gebracht. Steden als Gent en Brugge legden er al in de twaalfde eeuw de grondslag voor. 'De Nederlanden' hebben nooit als eenheidsconcept bestaan en de Franse naam was passender: Pays Bas, de Lage Landen. De Verenigde 'Zeventien Provinciën' waren niet meer dan een losse verzameling gewesten.

Eenmaking

De eenmaking in 1815, op het Congres van Wenen, bleek geen groot succes. Willem I maakte een unitaire staat en ontnam de zuidelijke Nederlanden de relatieve autonomie die Wenen had toegestaan. De katholieke kerk verzette zich heftig tegen de Hollands-calvinistische overheersing en in 1830 viel het Verenigde Koninkrijk uiteen in een revolutionair-nationalistische opwelling. Het huwelijk tussen noord en zuid ging niet goed; Nederland was al een centralistische eenheidsstaat geworden, in België bleef het particularisme de boventoon voeren.

De tweede mythe die Reynebeau wil breken is dat België niet meer was dan een historische toevalligheid. België was in die gedachte een 'politiek ongeval'. Vooral in Vlaams-nationale kring wordt dat graag beweerd. Volgens Reynebeau was België juist geen toeval - het was een zwakke staat waarin de regionale belangenverdediging goed uit de verf kwam. Dat waren de zuidelijke Nederlanden altijd al gewend geweest. De Belgen voelden er zich in thuis, een beetje rommelen en sjoemelen ten eigen bate. In België kon wat de Nederlandse eenheidsstaat niet had toegelaten.

De derde mythe, de Vlaamse Beweging, kent haar natuurlijke gespletenheid. Een mythe is het, omdat er altijd wel een Vlaamse Beweging was maar nooit één Vlaamse Beweging. Er doken altijd concurrerende groepen op die zich alle opwierpen als verdedigers van 'de Vlaamse zaak'. Reynebeau trapt hier eigenlijk een open deur in. Nog altijd is die Beweging verdeeld. Dat was duidelijk zichtbaar bij de laatste IJzerbedevaart, eind augustus vorig jaar. De jaarlijkse IJzerbedevaart is een herdenking van de tijdens de Eerste Wereldoorlog gesneuvelde soldaten en is tevens symbool van de Vlaamse ontvoogding.

Aan de linkerzijde van de IJzer stonden de democraten en pacifisten onder de Vlaamse strijders, aan de rechterzijde de aanhangers van het Vlaamse Blok. Het getuigde van een waterscheiding die er al decennia is; tussen democraten en autoritairen, tussen Vlaamse federalisten die in Belgisch verband willen doorgaan en de separatisten die zo spoedig mogelijk een eigen Vlaamse staat willen. De Vlamingen zijn echter nauwelijks warm te krijgen voor deze IJzerbedevaart, er komen steeds minder mensen. Zij is als vele dingen in België: symboliek.

Reynebeau miskent echter te zeer het emancipatoire karakter van de Vlaamse Beweging die met een taal- en cultuurstrijd begon en doorging met een politieke strijd. In het België van de eeuwwisseling lag alle macht in Franstalige handen. Wallonië was bovendien het economische centrum met een traditionele industrie. Deze factoren zijn langzaam gaan schuiven. Vlaanderen kreeg een demografisch overwicht, niet onbelangrijk bij algemeen kiesrecht, en ook de economische macht zou naar Vlaanderen verschuiven. Dit proces zorgde voor spanningen binnen de Belgische staat en zette de federalisering in gang. Uitindelijk werd België bij de staatshervorming van 1993 een federale staat. De Vlaamse eisen zijn grotendeels ingewilligd en de Vlaamse Beweging heeft haar doel, op vreedzame wijze, bereikt. Daarmee heeft ze zichzelf eigenlijk politiek overbodig gemaakt.

Voor de progressieve Vlaamse intellectuelen, als Reynebeau, blijft er toch wat onbehagen over het Vlaanderen van nu. Een reden is dat de Vlaamse emancipatie eerder een zaak van christen-democraten is geweest dan van socialisten. De Vlaamse Beweging werd in het katholieke Vlaanderen een bal in de handen van de CVP. De Vlaamse emancipatie werd zo een katholiek en geen links thema, de socialisten stonden aan de zijlijn. In Wallonië lag dat precies omgekeerd, daar werd de sociaal-politieke strijd geleid door de socialisten van de PS. Reynebeau's onbehagen richt zich ook op de Vlaamse minister-president Luc van den Brande (CVP). Deze slaat op de trom. Zijn grote project is Vlaanderen-2002, zevenhonderd jaar na de Guldensporenslag. Volgens Reynebeau speelt hij echter te veel in de Vlaams-nationale kaart. Van den Brande legt de nadruk op de 'Vlaamse eigenheid' zodat hij, zo meent Reynebeau, in feite het 'anderszijn' (migranten) uitsluit. Daarmee zou de Vlaamse minister-president gebrek aan tolerantie tonen. Reynebeau ziet dan ook meer in het België van koning Albert - met zijn meertaligheid en multi-culturele dimensies - dan in het Vlaanderen van Van den Brande.