Toneelauteur in opstand

Simon Gray: Fat Chance. Uitg. Faber, 126 blz., ƒ 23,95.

In februari vorig jaar verdween Stephen Fry, de acteur van A Bit of Fry and Laurie op tv, uit Londen met achterlating van zijn hoofdrol in Simon Grays stuk Cell Mates dat vier dagen tevoren in première was gegaan. “I'm sorry, I'm so very sorry,” zei hij op een telefoonbeantwoorder. Een paar dagen later werd hij in Brugge gesignaleerd; daarna op verschillende plaatsen verder weg, waar het gerucht hem niet bij kon houden.

In maart kwam hij terug naar Londen en stelde zich onder psychiatrische behandeling. De opvoeringen van Cell Mates werden gestaakt na een poging om het publiek te trekken met Simon Ward in Frys rol. De hele belegging in de voorstelling ging verloren, en Grays stuk was na een vlotte voorverkoop en aanmoedigende kritieken onbruikbaar geworden.

Fat Chance vertelt het verhaal van de eerste onderhandelingen met de spelers af: de repetities, de verwachtingen, de première, de zondag toen niet meteen duidelijk werd waar Fry gebleven was, de ontsteltenis en de pogingen om de voorstelling te redden.

Gray houdt zich groot. Hij schrijft briesend, maar hij is meer onderzoekend dan vernietigend over de boosdoener, hij leeft mee met de andere betrokkenen en hij houdt zijn zelfbeklag in bedwang. De lezer, die van vorig jaar of van het omslag wel weet hoe het afloopt, ziet beklemd aan hoe welgemoed iedereen naar de première toewerkt, en deelt na de klap in Grays ergernis en ontmoediging.

Het gebeurt zelden dat een autobiografisch fragment personen zo levend in de verbeelding oproept. Niet alleen is Grays stemming begrijpelijk, Frys ontoelaatbare gedrag wordt behandeld met een inzicht waardoor het definitief opgehelderd lijkt en ook Rik Mayall, Frys tegenspeler in het stuk en tegenvoeter in geaardheid, uit zich en beweegt zich op zijn eigen manier.

Vele andere figuren die in de geschiedenis betrokken werden blijven in de marge, maar er is een vierde hoofdpersoon, een veelkoppige. De openbare mening, gevormd en nagepraat door de pers, maakt een eigen onprettig meerstemmig geluid. Waren alle buitenstaanders werkelijk zo gemakzuchtig en hard in hun oordeel? zal de lezer zich soms afvragen. Het antwoord moet zijn dat dat misschien zo was en dat dit geen afgewogen historische studie is; het is de uitbarsting van een toneelschrijver in opstand tegen het lot dat zijn werk ongedaan gemaakt heeft.

Gray had het niet duidelijker kunnen uitdrukken. Zijn boek is onthullend over het harde leven in het commerciële theater, en wie geen belangstelling heeft voor het Engelse toneel zal zich toch betrokken gaan voelen in dit drama van de mensen zelf.