Schisma orthodoxen dreigt over Estland

Tenzij de patriarch van de Russisch orthodoxe kerk, Aleksej II, alsnog inbindt, staat de wereld van de orthodoxe christenen voor een breuk die in omvang en reikwijdte wellicht zelfs te vergelijken is met het schisma tussen Rome en Constantinopel in het jaar 1054. Duizend jaar na haar vorming in het jaar 988 dreigt de Russisch orthodoxe kerk te breken met het patriarchaat van Constantinopel, het historische centrum van de orthodoxe kerk in de wereld.

Voor het eerst in 1008 jaar weigerden vorige week vrijdag Aleksej II en vijftig orthodoxe bisschoppen van de Russische orthodoxe kerk tijdens een kerkdienst in Moskou het hoofd van de honderd tot tweehonderd miljoen orthodoxe christenen in de wereld, de oecumenische patriarch Bartholomeus I van Constantinopel, in hun gebeden te betrekken. Dat gebeurde bij het voorlezen van de dyptieken, waarin traditioneel alle heersende patriarchen worden genoemd. Sindsdien zijn de betrekkingen tussen Moskou en Constantinopel formeel geschorst - mogelijk de eerste stap op weg naar een deling van de orthodoxe kerk in twee kampen en een schisma.

Aanleiding tot de breuk is een al twee jaar durend conflict over de status van de orthodoxe kerk in Estland. Binnen de orthodoxe kerk hebben nationale kerken een onafhankelijke status, die met elkaar alleen een doctrine en liturgie gemeen hebben maar die verder in alle opzichten autocefaal (zelfbesturend) zijn. Veel nationale kerken zijn niettemin in de keus van het hoofd van de kerk verantwoording schuldig aan een 'moederkerk', gewoonlijk het kerkelijk centrum dat ooit verantwoordelijk was voor de vestiging van de orthodoxie in dat land.

De Estse kerk was niet autocefaal: zij was die status kwijtgeraakt in 1945, toen de nieuwe machthebbers haar direct onder het patriarchaat in Moskou plaatsten. De belangrijkste kerkelijke leiders gingen echter in ballingschap en vormden in 1947 in Zweden een eigen kerk. De kerk in Estland werd vervolgens bijna een halve eeuw lang bestuurd door kerkleiders die naar het oordeel van de meeste Esten collaboreerden met de Sovjet-bezetter.

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie kwam de 'Zweedse' kerk naar Estland terug en voelde een meerderheid van de clerus en gelovigen in Estland er niets voor, het Moskouse patriarchaat nog langer te erkennen. Met instemming van de regering (die al eerder de 'Zweedse' kerk als de enige authentieke erfgenaam van de vooroorlogse Estse orthodoxe kerk had erkend) scheidden zij zich af en vroegen het patriarchaat in Constantinopel zich over hun nieuwe autocefale kerkgemeenschap te ontfermen.

Pagina 5: Breuk Moskou en Constantinopel

Het patriarchaat van Moskou verzette zich daar uiteraard fel tegen - patriarch Aleksej is zelf van Estse afkomst. Maar na twee jaar ruzie hakte Constantinopel de knoop door: het patriarchaat stemde vorige week in met het verzoek van de Estste regering, clerus en gelovigen en benoemde aartsbisschop Johannes van Karelië en Heel Finland tot voorlopig leider van de Estste kerkgemeenschap.

Het Moskouse patriarchaat verbrak daarop de betrekkingen met de orthodoxe kerken van Estland en Finland en ten slotte ook met Constantinopel.

Sinds de ondergang van het Byzantijnse rijk en de verovering van Constantinopel door de Turken in 1453 heeft de Russische orthodoxe kerk zich gezien als het belangrijkste geloofscentrum waar de vlam van de orthodoxie brandend werd gehouden. Zowel Constantinopel als het andere geloofscentrum, Jeruzalem, bevond zich immers eeuwenlang in handen van de islamitische vijand; in Turkije, het land waar Bartholomeus I zetelt, wonen maar enkele duizenden orthodoxen.

Maar na de ineenstorting van de Sovjet-Unie zijn de nationale kerken van de nieuwe republieken langzaam gaan weglopen. In de Oekraïne bestaan inmiddels drie verschillende orthodoxe kerken. Een deel van de orthodoxen van Moldavië heeft zich onder de Roemeense orthodoxe kerk geplaatst. En de orthodoxen in de andere Baltische landen, Letland en Litouwen, waren de Esten al voorgegaan in hun afscheiding van Moskou.

Aleksej II ziet zich door dat weglopen bedreigd en onder druk gezet. Die druk wordt nog vergroot door het toenemende nationalisme onder diverse van 'zijn' kerken in Oost-Europa, de Servisch-orthodoxe kerk voorop. Daar gaat Bartholomeus I door voor een oecumenische patriarch, die zijn best doet de betrekkingen met het Vaticaan te verbeteren. En omdat de Kroaten katholiek zijn, gaat het Vaticaan in Belgrado al heel lang door voor een van de belangrijkste 'historische vijanden' van Servië. Rome is voor de Serviërs met Bonn een van de twee leiders van de grote 'internationale samenzwering' tegen Servië waaronder ze de afgelopen jaren zo hebben geleden.

De Russisch-orthodoxe kerk heeft inmiddels haar clerus verboden nog gemeenschappelijke kerkdiensten te vieren met popes die onder Constantinopel vallen. Aleksej II heeft de patriarch van Constantinopel in een boodschap bovendien beschuldigd van “het vernietigen van de orthodoxe eenheid”.

Aan de ruzie zit een politiek kantje. De relaties tussen het patriarchaat van Moskou en de regering van Boris Jeltsin zijn uitzonderlijk hartelijk - Jeltsin bezocht Aleksej vorige week zelfs om hem met zijn naamdag te feliciteren, hetgeen zelden eerder werd vertoond - en de Russen zien de Estse afscheiding als een anti-Russische actie. Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken heeft herhaaldelijk geprotesteerd tegen de voorkeur die de Estse regering aan de dag heeft gelegd voor wat werd genoemd 'de Stockholmse congregatie'. Jeltsin liet vandaag zijn Estse collega Meri weten “bezorgd” te zijn over het lot van de orthodoxe gelovigen in Estland.

Overigens begaf Aleksej zich bij de ontmoeting met Jeltsin opeens in zaken: hij vroeg Jeltsin de kerk 650.000 ton olie te geven. Die wil de kerk - met vrijstelling van exportbelastingen en via een eveneens te schenken oliepijpleiding - in het Westen verkopen, om voor tien tot twaalf miljoen dollar kunstwerken te kunnen aanschaffen voor de nieuwe gigantische kathedraal die aan de oevers van de Moskva verrijst.