Landschap van de rede; Vijf manieren om Flevoland te zien

Toen Flevoland zo'n halve eeuw geleden werd aangelegd, hechtte men nog niet zoveel aan 'toerisme' of 'recreatie'. Dat moet veranderen vindt het provinciebestuur. En zo zijn er dit jaar, ter gelegenheid van het 10-jarig bestaan van het nieuwe land als provincie, een aantal evenementen op touw gezet om buitenstaanders voor de polder te winnen.

Wie er niet woont of werkt, heeft er niets te zoeken. Reizigers in transit trappen, uit pure verveling over het rechte land, de rechte weg, de rechte rijen bomen langs de rechte sloten, het gaspedaal allengs dieper in. Op de snelweg van Almere naar Emmeloord klimt de teller moeiteloos naar de 160, en ook al is het druk op de weg, nog haal je niemand in. Snelheidslimieten lijken iets uit een andere tijd en vooral uit een andere ruimte. Nergens lijkt Nederland zo groot en eindeloos als in Flevoland, onze twaalfde provincie die in drie etappes veroverd werd op de Zuiderzee. De Noordoostpolder, de Oostelijke en Zuidelijke Flevopolder: ze zijn plat, saai en degelijk. Bijna niemand overweegt om er met vakantie te gaan - of hij moet er toevallig met de boot langsvaren.

Dat moet veranderen, vindt Flevoland. Het tienjarig bestaan als zelfstandige provincie is daar een goede aanleiding voor. Flevoland dient, ruim vijftig jaar nadat de eerste polder droogviel, definitief op de landkaart gezet te worden, en daarom zijn er tal van feestelijkheden georganiseerd. Voor de eigen bevolking natuurlijk, maar niet in de laatste plaats om nieuwsgierigen binnen de provinciegrens te lokken en een tijdje vast te houden.

Een eenvoudige opgave stelt het provinciebestuur zich niet. Een groot deel van de polder werd aangelegd toen aan begrippen als 'toerisme' of 'recreatie' nog niet veel waarde werd gehecht, laat staan dat ze als economische factor van belang waren. Toerisme bloeit op plekken die pittoresk worden gevonden. En pittoresk is natuur die door de mens in cultuur is gebracht, maar niet volledig werd overwonnen: bochtige paden, scheefgezakte boerderijen, hobbelige klinkerwegen, oude houten huisjes. Dat soort mooi is er eigenlijk alleen op de voormalige eilanden Urk en Schokland in de Noordoostpolder te vinden.

Maar Urk heeft - anders dan een vergelijkbare vissersplaats als Volendam - weinig op met toeristen. De in zichzelf gekeerde gemeente houdt haar schoonheid liever voor zichzelf, en maar weinigen van buiten weten dat het bijvoorbeeld lekker vis eten is in het Achterhuis, boven de visafslag. Aan de tafels voor het raam kijk je op de Urker kotters neer.

Schokland verwacht een nieuwe toeristische impuls nu het als beschermd monument op de lijst van Unesco is geplaatst. Eeuwenlang is op dit smalle strookje land gevochten tegen de zee. Het water rukte zo hoog op dat loopplanken nodig waren om de verschillende delen van het eiland met elkaar te verbinden, en houten borstweringen moesten de bewoners tegen opspattend water beschermen. De vraag is wel of Unesco de nieuwste tragedie van Schokland kan keren: ook al is het voormalige eiland nu veilig door stevige klei omgeven, het zinkt nog steeds. De veenbodem van het voormalige eiland klinkt in omdat het niet langer door water sponzig wordt gehouden.

De omringende Noordoostpolder ontleent haar charme aan het achterhaalde idee waarop het ontworpen werd. Alles draait er om kleinschalige landbouw. Tien dorpen voor landarbeiders liggen op fietsafstand in een kringetje rond Emmeloord en ieder dorp heeft drie kerken en drie scholen. De Noordoostpolder ademt de toekomst van gisteren, en is alleen daarom de moeite van een bezoek waard.

Het nieuwe land van de Flevopolders heeft met een groter imagoprobleem te kampen. In de enorme vlaktes rond de mega-boerderijen valt enig avontuurlijk reizigersinstinct moeilijk te bevredigen. En er mogen hier dan wel wel ongekend grote bossen zijn, de bomen staan er helaas nog precies zoals de plantmachine ze achterliet.

Met een attractiepark, jachthavens en wandelroutes probeert de provincie 'leuk' te worden; de gemiddelde toerist laat zich er echter niet door verleiden. Wie van Flevoland wil leren houden kan ook maar beter de Walibi's, de kronkelpaden en de leuke terrasjes vergeten. Dit landschap van de rede, van de geometrie en de tekentafel is als de schilderijen van Mondriaan. Het is landschapskunst, soms bedoeld, soms onbedoeld. Wie ervan wil genieten moet zich een nieuwe blik aanmeten. Hier volgen vijf manieren om dat uit te proberen.

1 Rijd om te beginnen niet over de snelweg, maar over de dijk van Enkhuizen naar Lelystad. Stem de radio af op fm-kanaal 98 dat nu al maanden non stop de 'engelenmuziek' uitzendt, die Moniek Toebosch speciaal als begeleiding van deze tocht componeerde. Het nieuwe land brengt klanken voort die niets te maken hebben met de wereld zoals we die kennen, lijkt de suggestie. Vervreemdend, en ook een beetje zenuwslopend. Wie langs deze route naar Flevoland rijdt, begrijpt meteen ook hoe centraal Lelystad zou komen te liggen als de oorspronkelijke plannen tot inpoldering van de Zuiderzee zouden worden uitgevoerd. Voor de hoofdstad van de provincie - een artikel 12-gemeente in een veel te ruime ruimtelijke jas - zou de aanleg van de Markerwaard nog steeds een uitkomst zijn.

Aan het eind van de dijk, bij de Houtribsluizen, ligt het gereconstrueerde VOC-schip de Batavia dat op deze plek gezonken is, en nu door een indrukwekkende rij kanonnen bedreigd wordt. Lelystad probeert hier een eigen museumwijk te maken. Zo is er het Nieuwe Land Poldermuseum, dat het Zuiderzeeproject in beeld brengt. Hoe aardig het uitzicht op land en water vanuit het gebouw - een soort platgedrukte buis op pootjes - ook is, één belangrijk polderelement ontbreekt er: de wind.

2 De wind die vlakke polders tot een martelgang voor fietsers en wandelaars kan maken, is op één plek in het nieuwe land tot een sculptuur van beweging en geluid geworden. Langs de IJsselmeerdijk, net buiten Lelystad, staan de hoge witte palen van het windmolenpark. Aan de voet van de dijk voert een pad naar de turbines van de energiecentrale. Lopend over deze weg, hoor je het eindeloze geklots van het water tegen de zwarte basaltblokken, terwijl de windmolens in telkens andere toonhoogtes suizen en fluiten. Een modern muziekstuk dat de wandelaar op het kaarsrechte traject in een aangename poldertrance brengt, die dwingt tot verder lopen.

Vanaf mei kan dezelfde wandeling bovendien met een doel afgelegd worden: verborgen tussen de bazaltblokken ligt één bijzondere steen, de laatste waarmee de dijk gesloten werd. Jan Wolkers zal hiervoor een gedicht schrijven, terwijl Peter Baren gevraagd is een kunstwerk te bedenken. Op drie andere dijken zullen vergelijkbare dicht- en kunstwerken worden geplaatst.

3 Niet ver van de IJsselmeerdijk, op de kruising van de Houtribweg en de Swifterringweg liggen twee concentrische cirkels in het weiland. De passant is geneigd met een snelle blik uit het autoraam te volstaan. Maar wie uitstapt, en over het smalle pad de aarden muren inloopt, ondergaat een bijzondere ervaring. De hoge wallen lijken relicten uit een andere tijd. Eenmaal binnen is het verkeer van de weg niet meer te horen. Zijn dit de resten van een nederzetting? Wat op een steen in het midden wordt gezegd, echoot versterkt terug. Dit is het Observatorium van de Amerikaanse landschapskunstenaar Robert Morris, een plek vanwaar de wisseling van de seizoenen waargenomen kan worden. Gefascineerd door de mystiek van Stonehenge bedacht Morris dat door de 'vizieren' in de wallen precies te zien moest zijn wanneer het lente, zomer, herfst en winter wordt. En ondanks de nuchterheid van de polder blijken Flevolanders gevoelig voor deze mystiek. Ieder jaar wachten een paar honderd mensen hier, rillend in de nachtelijke kou, het begin van de zomer af. Sunsation wordt dit jaar groter dan ooit gevierd, op 22 juni vanaf 5 uur.

4 Mystiek biedt het nieuwe land nog wel, maar met het geloof is het droeviger gesteld. Bij de aanleg van de Noordoostpolder werd ieder dorp nog van drie kerken voorzien, maar in de Flevopolders zoek je vergeefs naar deze bakens in het landschap. Toch kent de nieuwe polder haar eigen kathedraal. Na vijftien jaar hebben de Italiaanse populieren die volgens het patroon van de kathedraal van Reims zijn ingeplant nu een volwassen hoogte van zo'n meter of tien bereikt. Reden waarom deze zomer - op 29 juni - de Groene Kathedraal van Marinus Boezem officieel wordt ingewijd. Dan zullen de omliggende velden in de roomse kleur van paarse luzern zijn ingekleurd. Maar ook nu, in het eenzame gezelschap van buizerds en een enkele ree is het een bijzondere plek. De kruis- en spitsbogen zijn op de grond in betonnen paden uitgezet. De pijlers werden gemaakt van schelpzand. Het toegangspad is nog niet klaar, maar wie van de Vogelweg linksaf de Tureluurweg inslaat, ziet een klein parkeerplaatsje vanwaar het zo'n tien minuten onverhard strompelen naar de kathedraal in wording is.

5 Om van punt 3 naar 4 te komen kan de gewraakte snelweg gekozen worden. Verrassender is de Nieuwland-route, jubileumroute voor augustus, maar ook nu al uitstekend bewegwijzerd. De tocht leidt gedeeltelijk langs de dijk, vanwaar het zicht op de grillige kustlijn van het oude land onvervalst Hollands is. Maar mooier is het rijden over de binnenwegen. De vlaktes van de polder zijn beklemmend vanaf de snelweg, maar op de smalle strookjes asfalt wordt de mens de ruimte meester. In het verlaten, geelgrauwe land bekruipt de reiziger een wildwestgevoel, dat nog wordt versterkt door woest kijkende roofvogels die op gezette afstand langs de weg op prooien loeren, en er zelfs niet voor terugdeinzen met langzame klapwiekslagen rakelings over de auto te scheren. Aan deze polder is geen land artist te pas gekomen. Dat hoefde niet. Flevoland is het grootste concept op de kaart van Nederland. Alles is er cultuur. Het is te hopen dat het nog lang gaat duren voor het ook hier natuurlijk is.

Jubileumroutes: de komende maanden worden verschillende bestaande en nieuwe toeristische routes gepromoot, zoals de fietstocht rond Urk in mei, een nieuwe ruiterroute vanuit Zeewolde in oktober en de Nieuwland-autoroute in augustus.

16-19 mei: Stoomfestival met admiraalzeilen door de oude Zuiderzee-vloot, Almere haven.

18 juni-18 aug: Tentoonstelling Het Binnenste Buiten met werk van de kunstenaars die voor Almere en omgeving land art en beeldende kunst hebben gemaakt. In: de paviljoens, Odeonstraat 5, Almere-Stad.

22 juni: Sunsation, Observatorium Robert Morris, 5 uur 's morgens.

29 juni: Art on the Run multicultureel festival. Opening groene kathedraal om 15 uur.

16-17 aug: Jazz below the sea, muziekfestijn op de Grote Markt van Almere, gelijktijdig met de Holland Triathlon.

28 sept-5 okt: Groots Aardappeloogstfeest op de Deel in Emmeloord, met allerlei activiteiten rond de aardappel, muziek, praalwagens en gratis patat eten.

    • Jinke Obbema