Morele dilemma's bij Postema

Opeens zijn er op de Nederlandse televisie tegelijkertijd twee programma's over morele dilemma's. Ze beginnen toch niet overdreven fatsoenlijk te worden in Hilversum en Aalsmeer? Marcel van Dam hervatte zijn serie De achterkant van het gelijk bij de VARA, terwijl Koos Postema op vrijdagavond bij RTL4 begonnen is met U beslist!. Het laatste programma is schatplichtig aan het eerste, al was het alleen maar door de methode van de gefaseerde verscherping van het dilemma.

Aanvankelijk lijkt er niet veel aan de hand. Met de eerste keuze is voor iedereen wel te leven, het geweten krijgt nog even vrijaf. Maar geleidelijk wordt de kiezer zich ervan bewust dat hij in een steeds nauwer wordende tunnel is beland, waaraan hij bijna niet meer zonder kleerscheuren kan ontsnappen. Tenzij hij zo sluw is antwoorden te geven die niet zijn oprechte mening weergeven. Sociaal wenselijke antwoorden.

Dat gevaar bestaat vooral bij De achterkant van het gelijk, waar de uitgenodigde elite (politici, generaals) in de nieuwe reeks tot dusver behoedzaam de klippen van Van Dam omzeilde. De mediatrainingen van de autoriteiten beginnen vruchten af te werpen. Bittere vruchten, wat mij betreft.

Ik hoorde een generaal op de vraag of hij liever een homo- dan een heterosoldaat aannam, zonder merkbaar ooggeknipper antwoorden: “Eerder een homo.” (De volgende morgen zei hij woedend tegen een collega: “Is die Van Dam soms zelf een flikker?”)

Het aardige van het programma van Koos Postema is, dat ook het publiek thuis aan een morele vuurproef wordt onderworpen. Het gaat hier om de gemiddelde RTL-kijker die gelukkig minder geneigd is van zijn hart een morele moordkuil te maken dan de gemiddelde VPRO-kijker. Als je niet weet wat 'sociaal wenselijke antwoorden' zijn, zul je ze ook niet zo snel geven.

Wat waren Postema's morele problemen?

In de eerste uitzending gaf een glazenwasser een hartpatiënt een lift naar het ziekenhuis. De patiënt overlijdt, de glazenwasser vindt in zijn auto een koffertje met 1,5 ton. Het geld blijkt bestemd voor de operatie van Poolse kindertjes in het ziekenhuis. Mag de glazenwasser het geld houden? Panel (de drie onvermijdelijke Bekende Nederlanders) en publiek in de zaal zeiden en masse: nee. Maar toen.

De glazenwasser kan het geld goed gebruiken voor de peperdure operatie van zijn doodzieke dochtertje in Amerika. Wat nu? Het studiopubliek en de mensen thuis kozen onmiddellijk genadeloos voor het eigenbelang. “Mijn eigen kind gaat altijd voor”, zei iemand, “als ik ervoor gepakt zou worden, zou ik gaan zitten.” Er was maar een kleine minderheid die stelde: geld teruggeven, “want eerlijk duurt het langst”.

Tot zover vond ik het programma onderhoudend en leerzaam, hoewel de uitkomsten niet ècht verrassend waren. Maar er was méér. De makers hebben twee einden bedacht van hun gefilmde casestory. Alleen het einde dat congruent is met de laatste keuze van het thuispubliek, wordt uitgezonden. In dit geval betekende dat dus: de wederwaardigheden van de glazenwasser nadat hij het geld voor zijn dochter had aangewend. (Als ik niet meer duidelijk ben, moet u het zeggen.)

En daar viel het programma tegen. Producent Joop van den Ende had voor een gemakkelijk happy ending gekozen. Het lot van de glazenwasser zou natuurlijk verschrikkelijk kunnen zijn: de Poolse kindertjes sterven. Maar nee, dacht Van den Ende, dat kunnen we de RTL-kijkertjes op vrijdagavond niet aandoen, het moet een blij einde worden. Dus liet hij snel een spontane geldactie organiseren waarmee de Poolse kindertjes toch nog konden worden gered. (Die glazenwasser schenkt, een tikkeltje hypocriet, alsnog tien mille van die gejatte 1,5 ton.)

Aan het einde van de tweede aflevering gebeurde iets soortgelijks. De kwestie was deze: een vrouw, werkzaam bij de man van haar vriendin, betrapt haar werkgever op overspel met zijn secretaresse. Moet ze het haar vriendin vertellen? Niet mee bemoeien, vond de meerderheid van het panel. Marjan Berk zei: “Klikken is het ergste wat er is.” Piet Vroon rekende voor dat de nadelen van het klikken de voordelen verre overtroffen voor de klikster.

Een royale meerderheid van het publiek (thuis en in de studio) besloot niettemin tot klikken. Overwegingen: “Daarmee kan ze haar vriendin helpen”. En: “Als je met leugens meewerkt, word je zelf ook schuldig.”

Wéér een interessant hypothetisch geval, en niet zonder realiteitswaarde. Helaas volgde er opnieuw een laf filmpje waarin de keuze van de vrouw zonder consequenties blijft. Zij vertelt het haar vriendin en die reageert lachend dat het haar niets doet, want ze heeft zelf al zo lang een verhouding met een andere man.

Het zou veel reëler zijn geweest als de vrouw in tranen was uitgebarsten, als ze haar vriendin om meer bijzonderheden had gevraagd, als ze de vriendin in een strategie had betrokken om haar man in de val te lokken, kortom, als ze gereageerd had als een vrouw die zich bedrogen voelt. Maar deze vrouw voelde zich niet bedrogen, het was de kijker die zich een beetje bedrogen kon voelen door een voorzichtige programmamaker die een goed idee om zeep hielp.

    • Frits Abrahams