Angst en intimidatie door Emmer bureauspionnen

De afgelopen maanden onderzochten de oud-burgemeesters E. van Thijn en J. Staatsen de verhoudingen binnen het gemeentelijk apparaat in Emmen. Woede-uitvallen en ruïnerende kritiek blijken schering en inslag.

EMMEN, 28 FEBR. “Kijk uit wie achter je loopt als je vertrouwelijk spreekt.” “Hou je mond, wat je ook ziet of hoort”. Het zijn slechts enkele voorbeelden die het onderzoeksbureau BCG geeft van het door angst en intimidatie gekenmerkte klimaat op het gemeentehuis van Emmen. Twee directeuren is inmiddels de toegang tot het gemeentehuis ontzegd. BCG acht hen verantwoordelijk voor de onhoudbare machtscultuur. Ze kunnen thuis de inhoud van het vernietigende rapport bestuderen. Het is onwaarschijnlijk dat zij terugkeren.

De afgelopen maanden onderzochten de oud-burgemeesters E. van Thijn van Amsterdam en J. Staatsen van Groningen in opdracht van het college van B en W de verhoudingen binnen het gemeentelijk apparaat. Ze voerden in totaal 160 gesprekken met 116 ambtenaren, van wie er veel kampen met gevoelens van angst en onzekerheid, zo werd de onderzoekers duidelijk. Ze spreken van een onhoudbare vertrouwenscrisis tussen het Generaal Management Team (GMT, de hoogste overleggroep bestaande uit een algemeen directeur, de directeur middelen en de gemeentesecretaris) en een groot deel van het personeel.

De beide directeuren hielden er geheel eigen procedures op na. Hiervan worden ettelijke voorbeelden gegeven in het rapport, zoals functioneringsgesprekken die “bij overval” worden ingezet en die een “eenzijdig, beschuldigend karakter” hebben, lichtvaardige schorsingen of het dreigen hiermee. De meeste ambtenaren hielden zich gedeisd, pasten zich aan of vertrokken, melden Van Thijn en Staatsen in hun rapport. Handhaven kon slechts een enkeling zich in een klimaat waar “woede-uitbarstingen, krenking, bedreiging, respectloos en arrogant optreden, intimidatie, belediging en ruïnerende kritiek op collega's” schering en inslag waren. De privacy werd geschonden, medewerkers werden ingeschakeld als “bureauspion”, bureauladen werden doorzocht.

Het management leek zich alles te kunnen permitteren. Het rapporteerde niet of te laat aan het college van B en W, dat als gevolg daarvan onvoldoende op de hoogte was van het reilen en zeilen van de ambtelijke organisatie. Het college keek machteloos toe en als ambtenaren al aan de bel trokken, vroeg wethouder H. Brummel (personeel) hun met concrete feiten te komen. Die riepen vervolgens zo veel ongeloof op dat er weinig of niets mee werd gedaan. De onderzoekers stellen dat het college hierdoor zijn geloofwaardigheid is kwijtgeraakt. In een Plan van Aanpak wordt geadviseerd om het GMT op te heffen, evenals de functies van algemeen directeur en die van directeur middelen.

De problemen in Emmen bestaan al enkele jaren. Vier jaar geleden werd gemeentesecretaris J. van der Zanden ontslagen. Hij kwam in conflict met de drie sectordirecteuren over een omstreden 'kwaliteitskaartmethode', die werd toegepast bij een reorganisatie van het gemeentelijk apparaat. Van der Zande zag geen heil in therapeutische sessies onder leiding van organisatieadviseur H. Visser die ambtenaren een “verkenningstocht in zichzelf” en “persoonlijke groei” aanbeval. Van der Zande moest het veld ruimen, maar lijkt achteraf toch zijn gelijk te krijgen. De onderzoekers zeggen dat de functie van eindverantwoordelijk gemeentesecretaris werd uitgehold nadat een directeur middelen was aangesteld.

Van der Zande verklaarde destijds dat hij werd tegengewerkt door de sectordirecteuren. Hij werd twee keer ontslagen (door de gemeenteraad, nadat hij de eerste keer zijn ontslag met succes had aangevochten bij de rechtbank) en vertrok met een schadeloosstelling en wachtgeld gedurende acht jaar van ruim zeven ton.

Eind 1994 bleek dat bij de gemeente 12,5 miljoen gulden moet worden bezuinigd, wat neerkomt op het schrappen van 80 etot 100 arbeidsplaatsen. B en W hebben altijd gezegd dat de problemen voortkwamen uit deze ingrijpende reorganisatie. Naar nu blijkt ligt de oorzaak in de arrogante en agressieve stijl van leidinggeven van directeur middelen H. Boersma, die in mei vorig jaar werd benoemd, en van algemeen directeur H. van den Elst. Volgens de onderzoekers zijn er aanwijzingen voor “exorbitant declaratiegedrag” en een “opzichtige eet- en drinkcultuur in de Emmer horeca”. Een maand na de benoeming van Boersma schortte de medezeggenschapscommissie het overleg op met het GMT. Later ontbond de commissie zich.

In september vorig jaar werd de secretaris van de medezeggenschapscommissie door Boersma geschorst. Kort daarna gebeurde hetzelfde met informatie-adviseur D. Janknegt, die op zijn computer op het raadhuis tien maanden lang een geheim dagboek bijhield over het in zijn ogen verziekte werkklimaat. In het voorjaar van 1995 verdween zijn functie en werd Janknegt naar huis gestuurd. De afdeling automatisering van de gemeente haalde gewiste bestanden terug om zijn aantekeningen te kunnen achterhalen. Het onderzoeksbureau, dat juristen inzette, is van oordeel dat de gemeente daarmee zowel het auteurs- als het ambtenarenrecht geschonden heeft.

In november is een speciale raadscommissie personeel en organisatie ingesteld die moet onderzoeken wat er mis is. Zij fungeert als een soort klankbordgroep voor het onafhankelijke onderzoeksbureau BCG dat kort daarna werd ingehuurd.

Of de “spijkerharde analyses” van het rapport politieke gevolgen moeten hebben is aan de raad, verklaarde Van Thijn gisteren. Wethouder Brummel bezint zicht op zijn positie. Van Thijn adviseert “passende maatregelen” te nemen tegen de beide directeuren die bijdroegen tot “een onhoudbaar klimaat”. Welke dat zijn is aan het college, aldus de Amsterdamse oud-burgemeester. D66-fractievoorzitter H. Roelofs zegt dat Van Thijn hem heeft toevertrouwd dat hij in zijn 32-jarige politieke loopbaan iets dergelijks nog niet had meegemaakt. Dat collegeleden politieke consequenties moeten trekken uit het rapport noemt hij “logisch”.

Burgemeester A. Lensen wil zo ver nog niet gaan. Het college wil zich eerst beraden en verdiepen in het rapport. De tamelijk onthutsende inhoud kwam volslagen onverwacht, zei Lensen. “We hadden niet kunnen verwachten dat dit op tafel kwam. Dit is een behoorlijke klap.”

    • Karin de Mik