100 Jaar (22); Rebel without a Cause

Of de spijkerbroek net zo populair zou zijn geworden zonder James Dean (1931-1955), valt niet met zekerheid vast te stellen. Rebel without a Cause (1955) was wel de eerste film, waarin niet-cowboys denim droegen. Deans witte t-shirt sierde drie jaar eerder ook al de torso van Marlon Brando in A Streetcar Named Desire, maar die speelde dat hij het kledingstuk droeg. Dean leek ermee geboren.

Nog steeds wordt in films en televisieseries een affiche van Rebel without a Cause aan de muur van een tienerkamer gehangen om aan te geven dat de hoofdpersoon een moeilijke periode doormaakt. De film was het duidelijk gemarkeerde beginpunt van zoiets als een jongerencultuur - en dus niet de in hetzelfde jaar gelanceerde single en film Rock around the Clock van de oudere jongere Bill Haley.

Tien jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog ontdekten bijna-volwassenen, zowel in Europa als in Amerika, min of meer tegelijkertijd en massaal dat hun ouders niet naar hen luisterden. Die vorige generatie was gepreoccupeerd en zweeg, of praatte onophoudelijk over wat hun kinderen als futiliteiten waarnamen. De rebellen hadden wel degelijk een zaak: ze zochten naar oprechtheid en leden onder de hypocrisie van versleten idealen en illusies. De populaire vertaling van het existentialisme was rock'n'roll en het onmiddellijk incasseren van het recht op geluk.

De karakteristieke houding van James Dean was een lijdzaam hangen; in Rebel without a Cause imiteert hij met een huilend geluid een politiesirene. Hij zoekt naar een identiteit, die zijn egoïstische moeder noch zijn karakterloze vader hem kunnen bieden. Herhaaldelijk wijzen ze hem erop dat hij over tien jaar alles heel anders zal zien. Een deel van het succes van de filmster valt te verklaren uit het feit dat hij de uitkomst van die voorspelling niet meemaakte; vlak voor de première van de tweede van zijn drie films kwam hij op 24-jarige leeftijd om bij een auto-ongeval en kon zo uitgroeien tot een eeuwig jong, romantisch idool.

Overigens zijn meer acteurs uit Rebel without a Cause niet erg oud geworden; van Deans tegenspelers werd Sal Mineo op zijn 37ste vermoord en verdronk Natalie Wood, toen ze 43 was. Alleen Dennis Hopper (1936) zou de langdurige Sturm und Drang van een prototypische hippie en druggebruiker (hij regisseerde in 1970 de cultfilm Easy Rider) overleven en zich handhaven als geliefde filmslechterik.

Regisseur Nicholas Ray (1911-1978) werd, niet alleen vanwege Rebel without a Cause, de vlaggedrager van de door jonge Franse filmcritici gepropageerde 'politique des auteurs'. Veel van zijn films leverden het schoolvoorbeeld dat onder een bescheiden gesternte tot stand gekomen genrefilms wel degelijk over een eigen handschrift beschikken. Een auteur was volgens de 'Cahiers du Cinéma' een filmregisseur die binnen de beperkingen van de filmindustrie zijn eigen geluid wist te laten horen. De periode van de jaren vijftig was een van de meest interessante in de filmgeschiedenis, omdat het oude Hollywood-studiosysteem het hoogtepunt van zijn kunnen had bereikt en tegelijkertijd aan individualisten als Ray de mogelijkheid bood om met behoud van de conventies van vorm en inhoud zichzelf te doen gelden. Daarom is Rebel without a Cause nog steeds een sterke film: een aan de traditionele wetten van Hollywood beantwoordend drama, waarvan de opstandige vorm en inhoud universeel herkend kunnen worden.

    • Hans Beerekamp