VPRO's Noorderlicht schaft de mensenrassen af

Noorderlicht, Ned. 3, 20.00-20.31u.

Is het erg dat er menselijke rassen bestaan? Het VPRO-persbericht over het wetenschapsprogramma Noorderlicht van vanavond, en ook de VPRO-gids melden: “Het idee dat de menselijke soort zich laat indelen in verschillende rassen is ouderwets en achterhaald. De verschillen in huidskleur bijvoorbeeld worden bepaald door slechts tien genen. Als we bedenken dat we meer dan 100.000 genen hebben, dan kan een dergelijke kleine variatie niet gebruikt worden om een ras te beschrijven.”

Wat is er tegen menselijke rassen? Eeuwenlang zijn de ondersoorten van de menselijke soort Homo sapiens als rassen beschreven en nu we weten dat de huidskleur door niet meer dan tien genen wordt bepaald, zou dat opeens stoppen? Als de huidskleur door 100, 1000 of 10.000 genen zou worden bepaald, waren er dan wel menselijke rassen? Wat is het criterium? We hebben maar 100.000 genen en nog een pakket regelgenen om ons hele leven mee te regelen. Het zou evolutionair gezien niet slim zijn om veel genen voor de huidskleur te gebruiken.

In het wetenschapsprogramma Noorderlicht worden vanavond drie onderzoekers geïnterviewd die recente informatie over de herkomst van de mens geven. Dr. Chris Stringer gebruikt vrijuit het begrip human race. Dr. Mark Jobling onderzoekt de variabiliteit van het Y-chromosoom en onderscheidt Basken en Mongolen op grond van genetische kenmerken. De drie worden echter gebruikt om het rasbegrip weg te redeneren. Dat gaat als volgt, behalve met de tien genen voor de huidskleur als volgt: chimpansees vertonen onderling veel meer genetische variatie dan mensen. Aangezien we binnen chimpansees geen verschillende rassen onderscheiden, zegt de anatoom dr. Fred Spoor, moeten we dat bij mensen ook maar niet doen.

Wat is daaraan niet fout? Ten eerste ontbreekt biologische kennis. Biologen onderscheiden twee soorten chimpansees en vele ondersoorten. Dat zijn rassen, volgens Van Dale. Maar afgezien daarvan: waarom is de chimpansee de beslissende maatstaf? Chimpansees zijn dombo's. Die dieren hebben meer variatie in hun DNA omdat ze al vijf miljoen jaar bestaan. De mens had pas 200.000 jaar geleden een gezamenlijke zwarte Adam en Eva als voorouder. Chimps zijn al die jaren niet verder gekomen dan Centraal- en West-Afrika. De mens woont over de hele aardbol verspreid en heeft zich aangepast aan verschillende klimaten. Door die aanpassing en door toeval zijn er mensen met witte huid en met spleetogen.

Wat is eigenlijk de definitie van een ras? Mijn Van Dale Hedendaags Nederlands geeft kort en krachtig vier betekenissen van ras. Een ras is ten eerste een ondersoort of variëteit, een groep individuen die zich door erfelijke eigenschappen onderscheidt van andere groepen van dezelfde biologische soort. Ten tweede is een ras een populatie of bevolkingsgroep die zich onderscheidt, niet alleen uiterlijk, maar ook cultureel. Ten derde is een ras: elk van de categorieën waarin levende wezens zijn te onderscheiden (dat is de niet-wetenschappelijke betekenis, in het spraakgebruik bestaat zelfs het Engelse en het Vlaamse ras). En ten slotte is een ras een dier met zuivere teeltkenmerken.

En om die laatste betekenis, toegepast op de mens, is het begrip ras beladen. Dat is vervelend, want ras is een mooi kort woord om een grote groep onderscheidbare mensen mee aan te duiden. En nu we dank zij het Human Genome Project de 100.000 genen van de mens leren kennen, weten we ook steeds meer over rasverschillen. Er is heus meer dan die tien genen voor huidskleur. Amerikaanse negers en Surinaamse Hindoestanen hebben vaker suikerziekte dan de gemiddelde Amerikaan of Nederlander. Kaukasiërs hebben vaker taaislijmziekte dan de rest van de wereldbevolking. Negers en mediterrane volken hebben meer sikkelcelanemie (een bloedziekte).

Programmamaakster Linda Lyklema heeft in Zuid Afrika op school gezeten (laat ze in de VPRO-gids vermelden) en kreeg daar bijgebracht dat zwarten dommer zijn dan blanken. Als ze dat wil bestrijden kan ze beter daar de apartheid afschaffen dan hier mooie interviews met onderzoekers misbruiken om het begrip ras onder tafel te vegen. Een soepel asielbeleid, veel reizen en aardig zijn voor elkaar. Dat zijn effectievere middelen om de menselijke rassen de geschiedenisboekjes in te krijgen dan het begrip met dubieuze wetenschappelijke argumenten achterhaald te verklaren.

    • Wim Köhler