Josée Ruiter laat de helse gifslang Medea triomferen

Voorstelling: Medea van Euripides door het Noord Nederlands Toneel. Vertaling: Gerard Koolschijn; decor en kostuums: Rien Bekkers; regie: Agaath Witteman; spelers: Josée Ruiter, Leslie de Gruyter, Pim Lambeau e.a. Gezien 24/2 Stadsschouwburg, Groningen. Te zien 26, 27/2 Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Tournee t/m 25/5. Inl 050-5711612.

In het kort gaat de Medea (431 v. Chr) met Josée Ruiter in de titelrol en in de regie van Agaath Witteman over misdaden begaan in cold blood. Iason, een van de Argonauten en Medea's echtgenoot, is in koelen bloede overspelig; hij weet zijn huwelijksontrouw zo trefzeker te beredeneren, dat hij al betogend zijn handen wast in onschuld. En Medea, de tovenares uit Kolchis die met Iason is getrouwd opdat ze beiden naar Griekenland kunnen vluchten, vermoordt aan het slot van de tragedie uit jaloezie haar kinderen zó snijdend beheerst, kwellend koel, dat ik als toeschouwer niet zozeer door die daad ontzet raakte als wel door de ijzige kalmte waarmee ze de moord begaat. Vanachter de coulissen klinkt slechts een korte kinderkreet.

Medea in de toneelgeschiedenis: dat is huiveren voor een barbaarse, vaak met schelpensnoeren omhangen tovenares; ze is woedend en ongetemd, een gekweld dier, furieus addergebroed. Er brandt in haar, de kleindochter van de zonnekoning, een verzengend vuur van de wraakzucht. De tragedie speelt zich af aan de vooravond van Iasons huwelijk met Glauke, zijn nieuwe bruid. Het is, zoals hij beweert, een verstandshuwelijk. Glauke, dochter van koning Kreon, verzekert Iason van een hechte plaats in de Griekse samenleving en zijn beide zoons van een toekomst. Iason leeft met Medea in ballingschap, want zij gold als een verschoppelinge. Nu wil Iason zich door een tweede huwelijk maatschappelijk aanzien verwerven.

Maar hij had buiten Medea gerekend. Net als wij, toeschouwers, raakt Iason steeds meer verbijsterd door Medea's ongebreidelde, allesvernietigende haat. Achtereenvolgens doodt ze de koning, Iasons bruid en haar beide kinderen. Verwoestender kan het niet; Iason heeft ze tot aan de grond afgebroken. De orde die hij wenste te herstellen ontaardt in dood en verderf, en vooral in een angstwekkende leegte; hij blijft alleen achter, Medea vlucht met de zonnewagen naar Athene.

In haar sobere, strakke en krachtige regie heeft Agaath Witteman elk pathos vermeden. Haar visie is een afwijkende in de traditie; Medea is niet slechts de kindermoordenares, maar een vrouw die door Iasons ontrouw in haar geluk èn trots, in haar moederschap èn liefdesleven is gekwetst. Van oudsher revolteert Medea tegen Iasons orde en is ze het tragische slachtoffer van haar eigen emoties. Nu niet. Ze is een tragische heldin die ondanks alles aan het slot triomfeert; ze heeft de stem van haar hart gevolgd, hoe wreed ook. Door haar daad heeft ze de barbaarse ordeloosheid laten zegevieren. Door deze helse optiek te laten accorderen met het tantaliserend rationele spel van Josée Ruiter legt de regie de katharsis van het stuk meer bij de toeschouwers, dan ik ooit eerder beleefde. We kunnen ons met onze emoties niet verschuilen achter een waanzinnige Medea; zij praat in onze taal, ze heeft een hedendaagse, anti-romantische beheersing over zich, haar stem en acteerstijl hebben een indrukwekkende zuiverheid. Daarmee dwingen regie en vorm ons, toeschouwers, te geloven in het allerongelooflijkste: een moeder die haar kinderen doodt.

Van een heldere zuiverheid is ook het decor van Rien Bekkers. Schuin naar de paleispoort oplopende witmarmeren treden. De wielen van de zonnewagen zijn al zichtbaar. De vrouwen gaan gekleed in bruinrode gewaden, de kleur van de Griekse aarde. De mannen in het wit. In de openingsscène komt Pim Lambeau, Medea's min, op met kothurnen waaraan belletjes rinkelen. Dit getinkel moet het dreigende gevaar bezweren. In enkele woorden neemt Pim Lambeau ons mee naar Korinthe, de plek des onheils. Het is een mooie, uitnodigende introductie. De Griekse componist Calliope Tsoupaki zorgt voor begeleidende muziek met altviool. Hierin schuilt een gevaar; klinkt de viool solo, dan is de elegische klank ervan passend. Maar wanneer het koor van vrouwen zingzangend mee moet gaan, dan wordt de tekst nodeloos onverstaanbaar en haperen de actrices in de hoge registers.

Het is een zeldzaamheid dat een theatervoorstelling over passie en jaloezie, wrok en rede zo'n onthutsende indruk achterlaat. Elk detail is overdacht; en de spanningsboog wordt door de acteurs voortreffelijk volgehouden. Josée Ruiter en haar tegenspeler, Leslie de Gruyter als Iason, bewijzen tot welke immense emoties een verbroken liefdeseed kan leiden.

    • Kester Freriks