Begin detente VS-Cuba verstoord

MEXICO-STAD, 26 FEBR. Juist nu er sprake leek te zijn van enige toenadering tussen Cuba en de Verenigde Staten, en op een moment dat het regime van Castro kon rekenen op een welwillende houding van Latijns-Amerikaanse landen en de Europese Unie, dreigen twee ernstige incidenten de klok terug te draaien.

In de loop van vorige week verboden de autoriteiten een bijeenkomst van een nieuwe koepelorganisatie van Cubaanse dissidentengroepen, de Concilio Cubano. Tientallen dissidenten werden de afgelopen dagen gearresteerd. De meesten zouden inmiddels weer zijn vrijgelaten. De bijeenkomst, waarvoor twee maanden geleden geheel volgens de regels schriftelijk toestemming was gevraagd, is nu verdaagd tot een nader te bepalen tijdstip.

Het tweede incident, het neerschieten zaterdag door MiG's van de Cubaanse luchtmacht van twee burgervliegtuigjes die waren gehuurd door een groepering van Cubaanse ballingen in Miami, werd door z'n bloedige karakter wereldnieuws. De vier bemanningsleden van de toestellen worden vermist en zijn hoogst waarschijnlijk om het leven gekomen. Een derde toestel - gevlogen door de leider van de groepering Hermanos al Rescate (Reddende broeders) - wist veilig terug te keren naar naar het vliegveld Opa-Locka nabij Miami.

De bijeenkomst van Concilio Cubano zou een oneindig groter gevaar voor het Cubaanse regime hebben ingehouden dan welke vermeende vijandige actie van een exil-groepering uit Miami. Het Concilio beoogt een soort platform te zijn van de geatomiseerde Cubaanse binnenlandse oppositie. De bedoeling was dat de 136 bij het Concilio aangesloten groepen en groepjes - sommigen met niet meer dan tien leden - zouden proberen een voor Cubaanse begrippen unieke consensus te bereiken over het bundelen van krachten en mogelijk zelfs een gedeeld politiek actieplatform. Voor het eerst sinds de revolutie van 1959 zou Fidel Castro dan zijn geconfronteerd met een min of meer eensgezinde tegenstander. De reactie van het regime was daarom achteraf volstrekt verklaarbaar en voorspelbaar.

De harde actie van de Cubaanse regering tegen de vliegtuigjes van Hermanos al Rescate is dat minder. Cuba heeft voortdurend te maken met pogingen van meer of minder reactionaire ballingen uit Miami om in Cuba zelf acties te ondernemen tegen Castro en de zijnen. Hoewel het niet zeker is dat de Hermanos het Cubaanse luchtruim hebben geschonden, hebben ze dat bij eerdere gelegenheden wel gedaan. Nog vorige maand werden vanuit door Hermanos gecharterde toestelletjes pamfletten boven Havana uitgestrooid. Ook over zee hebben Cubaanse ballingen pogingen gedaan vanuit de VS het Cubaanse vasteland te bereiken. Eénmaal voerden 'commando's' uit Miami vanuit zee zelfs een aanval uit op toeristenhotels in de Cubaanse badplaats Varadero.

In tegenstelling tot de binnenlandse oppositie in Cuba kunnen de vaak extremistische Cubaanse ballingen nauwelijks rekenen op sympathie van de Amerikaanse regering, laat staan op steun vanuit Washington. Acties per schip of vliegtuig tegen Cuba zijn expliciet verboden en Hermanos-leider José Basulto is dan ook recent door de Amerikaanse federale luchtvaartdienst (de FAA) onderzocht wegens vermeende schending van het Cubaanse luchtruim. . Sinds het debacle van de Varkensbaai in 1961 houdt de Amerikaanse regering zich - althans officieel - verre van zulke acties tegen Castro.

Havana heeft daarom niet echt iets te vrezen van de weekend-guerrilleros uit Miami. Het neerschieten van de vliegtuigjes lijkt dan ook een extreme reactie, zelfs na de herhaaldelijk geuite dreigingen van de Cubaanse regering dat verdere schendingen van het luchtruim precies dit gevolg zouden hebben. Wilde Castro een daad stellen? Of is de Cubaanse leider zelf het slachtoffer geworden van de invasiepsychose die hij het Cubaanse volk sinds de Varkensbaai heeft opgedrongen?

De verhoogde spanning tussen de VS en Cuba komt niemand goed uit, behalve dan de reactionairste ballingen in Miami. Hoewel de Cubaanse economie er mede dankzij investeringen uit Europa, Latijns Amerika en Canada stukken beter voor staat dan enkele jaren geleden, is het duidelijk dat alleen normalisering van de betrekkingen met de VS het socialistische eiland helemaal uit het slop kan halen. Ook de VS willen ontspanning. Amerikaanse bedrijven staan te springen om zaken te doen met Cuba en zien met lede ogen toe hoe de buitenlandse concurrentie, anders dan zijzelf ongehinderd door een officieel embargo, nu de meest lucratieve investeringen kan doen.

De gewelddadige dood van de vier piloten - onder wie in elk geval twee Amerikaanse staatsburgers - dwingt het Witte Huis tot een bepaalde vorm van sancties tegen Cuba. Het huidige verkiezingsklimaat in de VS geeft bovendien weinig ruimte voor nuances. Over twee weken zijn er voorverkiezingen in Florida en de Cubaanse ballingen in Miami zijn een belangrijk stemblok dat elke presidentskandidaat aan zich wil binden. De meest voor de hand liggende strafmaatregel is dan ook het terugdraaien van de recente versoepelingen in het nu meer dan dertig jaar oude economische embargo op het gebied van personenverkeer.

De Cubaanse regering is zich bewust van wat zij op het spel zet. Direct na het neerschieten van de vliegtuigjes stond Cuba de Amerikaanse kustwacht toe om te zoeken naar de lichamen van de piloten in wateren die Cuba als de zijne opeist. Noch in Havana noch in Washington was er sprake van al te hete retoriek. Maar het is te vroeg om de laatste gebeurtenissen af te doen als incidenten.

    • Reinoud Roscam Abbing