George S. Patton (1885-1945); Ambitieuze ijzervreter

CARLO D'ESTE: A Genius for war. A life of general George S. Patton

977 blz., geïll., Harper Collins 1995, ƒ 73,50

De Amerikaanse generaal George Smith Patton is een controversiële figuur. Voor de één is hij de ruwe bolster, blanke pit die in de Tweede Wereldoorlog de Duitsers met zijn gedurfde aanvalstactieken de stuipen op het lijf joeg en de taal van de manschappen sprak: old blood and guts. Voor de ander is hij een arrogante opschepper, die zijn pistolen met ivoor liet inleggen, tijdens de campagne op Sicilië gewonde soldaten sloeg en zijn divisies te grote risico's liet lopen: their blood, his guts.

Militair historicus Carlo D'Este, die eerder naam verwierf met de uitvoerige werken Decision in Normandy en Fatal Decision: Anzio and the Battle for Rome over de verrichtingen van de Geallieerden in de laatste oorlogsjaren, maakt in de lijvige biografie Patton, A genius for war duidelijk dat de waarheid, niet onverwacht, in het midden ligt.

Patton was een militair in hart en nieren, die heilig geloofde in haast negentiende-eeuwse tradities en waarden. Maar hij had onmiskenbaar ook een donkere zijde die zich uitte in zware depressies en onberekenbaar en ontoelaatbaar gedrag. Praktisch vanaf zijn geboorte (1885) had George Patton één brandende ambitie: in navolging van enkele van zijn voorvaderen een beroemd generaal worden. Dat hij bijna zestig jaar moet wachten voordat zijn droom in vervulling gaat, was niet zijn eigen schuld. De timing van de geschiedenis zat eenvoudigweg niet mee.

Dyslexie

Georgie krijgt een beschermde opvoeding in een Amerikaanse aristocratische omgeving. Hij leert paardrijden, beleefd zijn en bijbelteksten opzeggen. Geld speelt geen rol. Het militaire krijgt hij ook al vroeg mee. Hij vermoedt dat prentjes van twee bebaarde mannen God en Jezus Christus afbeelden, maar jaren later blijken het Stonewall Jackson en Robert E. Lee te zijn: generaals uit de Amerikaanse Burgeroorlog. Een voortgezette opleiding op een militaire school, de Virginia Military Institute en daarna op de prestigieuze militaire academie van West Point, ligt in het directe verlengde van zijn opvoeding. Patton blinkt uit in marcheren en schermen, maar met talen en wiskunde heeft hij moeite. Dat ligt niet aan zijn intelligentie, maar is te wijten aan de in die tijd niet onderkende dyslexie. In brieven aan zijn vader klaagt hij over de onmogelijkheid om gelijke tred te houden met zijn klasgenoten die toch 'minder snugger zijn dan ik' en die in zijn ogen ook al geen 'echte Heren' zijn. Dat hij dit ook hardop zegt, maakt dat hij weinig vrienden heeft. Zijn diepste gedachten kan hij daarom alleen aan zijn dagboek toevertrouwen.

Tussen de notities van cadet Patton is dan al duidelijk de generaal te onderscheiden. “Je hebt een roeping. Stop nooit voordat je de top of het graf hebt bereikt”, schrijft hij, en: “Je kunt maar één keer een slag winnen, de eerste keer. Denk nooit: laat ik nu maar even terugtrekken en morgen winnen.” Ongeduldig om zijn ideaal te bereiken is hij ook. Op een dag heeft hij de taak om, staand in een veilige kuil, de doelen van de schietbaan omhoog en omlaag te halen om te zien of er goed is geschoten. Tot grote ontsteltenis van iedereen klimt hij uit zijn veilige dekking en laat de kogels korte tijd om zijn oren fluiten. Op de vraag of hij helemaal gek is geworden antwoordt hij dat hij wilde zien hoe hij zich zou gedragen wanneer hij onder vuur lag.

De eerste èchte vuurproef volgt in 1916 tijdens een strafexpeditie tegen de Mexicaanse opstandeling Pancho Villa, die heeft huisgehouden in een grensplaats. Tot Patton's schrik mag zijn afdeling cavalerie in eerste instantie niet mee, maar een dringend verzoek aan generaal Pershing brengt daar verandering in. “Over hoeveel tijd kun je gepakt zijn, Patton?” vraagt Pershing. “Ik ben al gepakt, Sir”, antwoordt deze naar waarheid en hij mag mee als aide de camp. De search-and-destroy missie in het stoffige noorden van het Mexicaanse grensgebied is, om D'Este's woorden te gebruiken, meer search, dan destroy, maar Patton weet in een heuse western-scène enkele bandieten neer te schieten. Hij geniet ervan.

Wanneer Pershing in 1917 de leiding krijgt over de Amerikaanse Expeditie-legers in Frankrijk ontvangt Patton het bevel over een experimentele eenheid die is uitgerust met een revolutionair type wapen: tanks. Hij ziet in dat dit wapen de toekomst heeft, maar voor hij theorie en praktijk goed op elkaar weet af te stemmen breekt de vrede uit. Dat is een bittere pil voor iemand die oorlog “het ultieme voortbrengsel van de beschaving” vindt.

Juiste kringen

Het isolationistische politieke klimaat in de Verenigde Staten van de jaren twintig en dertig is geestelijk niet bevorderlijk voor een ambitieuze ijzervreter en zijn privéleven lijdt daar dan ook sterk onder. Patton vervult betrekkingen op Hawaï en in Washington en zorgt dat hij goede betrekkingen onderhoudt met de 'juiste kringen' voor het geval er - “wat God geve” - een oorlog uitbreekt.

Amerika is totaal onvoorbereid op de bewegingsoorlog die sedert 1939 in Europa woedt, maar diezelfde juiste kringen hebben gelukkig onthouden dat Patton één van de weinigen in het Amerikaanse leger is met ervaring in de mobiele oorlogvoering. Tijdens oefeningen met de kersverse pantserdivisies laat Patton zich van zijn karakteristieke kant zien. Hij laat zijn tankeenheid buitenom het tevoren vastgestelde oefengebied een omtrekkende beweging maken en valt de niets vermoedende oefenvijand in de rug aan - bij civiele pompstations koopt hij de benodigde extra benzine die hij uit eigen zak betaalt. Zijn tegenstander beschuldigt hem ervan de regels te overtreden, maar Patton weerlegt dat door te stellen dat er onder echte oorlogsomstandigheden ook geen voorschriften zijn. Zijn meerderen ontgaat dit allemaal niet. De Japanse torpedo's in Pearl Harbor en de daarop volgende Duitse oorlogsverklaring doen de rest: Patton mag ten strijde trekken. Eindelijk.

Patton's oorlogscarrière is bekend. Tijdens de campagne in Noord-Afrika bewijst hij een echte soldier's soldier te zijn. Hij is net als zijn Duitse tegenstander en voorbeeld Rommel, vaak met de manschappen in de voorste linies te vinden en spreekt tot hun verbeelding door alleen als het ècht moet in dekking te gaan. Zijn vrouw schrijft hij, dat hij in de vuurlinie natuurlijk wel bang is, maar dat hij een voorbeeld voor de troepen moet zijn en dat zijn Lot nu eenmaal in handen van God ligt.

De veldtocht op Sicilië brengt triomf en tragedie. Hij behaalt een klinkende overwinning op de Duitsers, èn op zijn rivaal Bernard Montgomery door eerder dan de Britse maarschalk de stad Messina te bereiken. Maar na de strijd volgt een lelijk incident. Bij een bezoek aan enkele veldhospitalen scheldt Patton een soldaat met shell-shock de huid vol en slaat er zelfs later met een pistool in de hand nóg een. De medische staf is woedend en die licht de pers in, waarna zijn reputatie keldert.

Ontoerekeningsvatbaar

D'Este spit de hele affaire nog eens uit en beargumenteert dat er sprake is geweest van een soort Jekyll and Hyde-effect: de zelf-opgelegde stress zou hem onberekenbaar en ontoerekeningsvatbaar hebben gemaakt. Het slaan van een enkele broze ziel zou volgens D'Este echter niets afdoen aan zijn welgemeende bezorgdheid over het welzijn van 'zijn' duizenden overige manschappen. Patton biedt in ieder geval aan al zijn divisies zijn excuses aan en noemt zichzelf in kleine kring een damned fool. Zijn openbare berouw verhindert niet dat hij het bevel krijgt over een loos leger van opblaas-tanks en houten trucks, dat in Engeland is 'opgericht' om de Duitsers te misleiden. En dat is nog niet het ergste: zijn vroegere ondergeschikte generaal Omar Bradley krijgt de leiding over de Geallieerde landingen in Normandië.

Toch hoeft Patton niet lang te wachten op zijn finest hour. De namaak-tanks worden in 1944 ingeruild voor de echte van het nieuw opgerichte Derde Leger. Dit leger haalde alle krantenkoppen ter wereld door eerst in enkele dagen Bretagne te veroveren om vervolgens tot vlak voor Parijs op te rukken. De Duitse legers belanden hierbij in de tang en moeten hun materieel achterlaten. D'Este is op zijn scherpst bij het analyseren van de strategische beslissingen van de Geallieerden en hij maakt het aannemelijk dat als Patton en niet Bradley het opperbevel had gehad, de oorlog al in 1944 zou zijn beëindigd. Volgens de auteur, wiens bewondering is te lezen tussen alle objectief geformuleerde regels, zou Patton geen enkele Duitser hebben laten ontsnappen, zodat het Hitler ontbroken zou hebben aan manschappen om nog een Ardennenoffensief te beginnen.

Ironisch genoeg wìlde Patton helemaal niet dat de oorlog in Europa ophield. Al in 1944 liet hij weten onmiddellijk na het einde van de oorlog tegen Duitsland naar de Stille Oceaan te willen om daar tegen de Japanners te gaan vechten. Vóór de Duitse overgave schittert zijn ster als militair genie nog tweemaal: tijdens het Ardennenoffensief en bij het overtrekken van de Rijn - waarin hij watert voor het oog van de camera's.

De ledigheid na de overwinning haalt het slechtste in Patton weer boven. Als duidelijk wordt dat hij niet mag meedoen met de strijd tegen Japan wil hij plots optrekken tegen de 'goddeloze communisten'. En als ook dat plan weinig enthousiasme ontmoet, moet de 'joodse pers' het ontgelden. Als Patton dan ook nog de nazi's ontziet, is zijn positie voor Eisenhower, die inmiddels het presidentschap ambieert, onhoudbaar geworden en hij geeft Patton het bevel over een administratief leger dat zich alleen met geschiedschrijving bezig houdt.

Patton is een droef mens wanneer zijn dienstauto in november 1945 botst met een vrachtauto. Zijn doodstrijd duurt meer dan een week. “Wat een manier om te sterven!” verzucht hij nog tegen een legerzuster.

    • Menno Steketee