We missen iets

Als de kunstenaar zeker wist dat hij met zijn schepping alle zintuigen van het publiek bereikte, zou hij, of zij natuurlijk, zich dan matigen of zou juist het hek van de dam zijn? Er is een soort beeldende kunst die geluid maakt. De machines van Jean Tinguely zijn niet alleen het aanzien waard, ze ruisen of ratelen, en hij heeft een apparaatje gemaakt bestaande uit een heen en weer zwaaiende dunne staak aan het eind waarvan een veer is bevestigd. Er komt een piep-kwakend geluid uit. De meeste mensen moeten er een beetje kinderlijk om lachen. Het vertedert, ze worden er een paar seconden een stuk jonger door: tussen drie en vier. Zou dat ook zijn gebeurd als ze niet die piep-kwaak hadden gehoord? In beeld, beweging en geluid heeft Tinguely een meesterwerkje gemaakt.

In Aldous Huxleys Brave New World gaan de mensen naar een soort bioscoop, de feelies, waar ze niet alleen zien wat er stereoscopisch op het doek gebeurt. Via elektrode-achtige knoppen in de stoelen kunnen ze ook voelen wat de acteurs overkomt. Je hebt er niet veel fantasie voor nodig om je te kunnen voorstellen dat, na alle culturele revoluties van de afgelopen tientallen jaren, in de filmindustrie dan alle remmen waren losgegooid. Huxley voorziet het al een beetje: 'Aah-aah! Ooh-ah! Ooh-ah! De stereoscopische lippen drukten zich weer op elkaar en alweer werden de erogene gelaatszones van de zesduizend toeschouwers tot het bijna ondragelijke geprikkeld. Ooh-ah!'

Het blijft interessant, dit verzinsel uit 1932. De softdrugs zijn daar niet zomaar vrij te koop, de soma die we ons het best kunnen voorstellen als een sophisticated mengsel van hasj, prozac, melatonine en gedroogde kaalkopjes wordt van overheidswege verstrekt. Ik leid dat af uit de tekst van een tophit:

Hug me till you drug me, honey;

Kiss me till I'm in a coma:

Hug me, honey, snuggly bunny;

Love's as good as soma.

Om de in de feelies vertoonde totaalvoorstellingen inderdaad zo totaal mogelijk te maken, wordt er op het reukorgel gespeeld. In dit geval worden eerst vleugjes tijm, lavendel en verwante geuren de zaal ingeblazen, waarna de organist gedurfd moduleert op de specerijentoetsen, overgaat op sandelhout, kamfer en versgemaaid gras, iets gebraden kip en duivenpoep erdoorheen gooit om dan in zijn overweldigende finale alle balgen tijm leegblaast.

Intussen zijn er al boeken gemaakt waarvan bepaalde pagina's zijn geparfumeerd met aroma's die het daarop beschrevene kracht bijzetten. Je hebt ook kinderboekjes die voelbaar zijn. Bij de tekst: Dit is pappa staat een archetypisch vadergezicht waarvan op de wang een stukje schuurpapier is geplakt. Het zijn allemaal pogingen, aanlopen om te komen tot toestanden zoals die door Huxley worden beschreven. De dramatische ontwikkeling, de intrige wordt daar vervangen door zo veelzijdige mogelijke beschrijving. Het is zoals Edmund Wilson heeft geschreven over een licht scabreuze bestseller uit de jaren vijftig: dat boek heeft zijn oplage te danken aan wat er gebeurt als de intrige tot stilstand komt.

Ik kom terug op mijn vraag van het begin. Aangenomen dat de kunsten alles tot hun beschikking hadden wat Huxley zijn Brave New World heeft toebedeeld, dan valt het te betwijfelen of de artiesten daarvan tot het uiterste gebruik zouden maken. Dat vermoed ik na het lezen van veel degelijke beschouwingen over de tentoonstelling van Gilbert & George, the Naked Shit Pictures, in het Amsterdamse Stedelijk Museum. Men weet wat daar te zien is. Men kan dat aangrijpend vinden of niet, zich geshockeerd voelen of instemming betuigen vanwege de betoonde durf, een beetje treurig worden om die middelbare heren, verwijzen naar Rembrandt of Rodin, maar of ze nu met hun inkijkjes 'de tragiek van het deerniswekkend menselijk bestaan' vertonen, dat betwijfel ik. Daarvoor zijn ze niet consequent genoeg.

Op de Olympische Spelen is er altijd wel een polsstokhoogspringer die aan het eind van zijn vervaarlijke aanloop opeens ziet dat de lat te hoog ligt en er daarom onderdoor loopt. Zodoende heeft hij wel een mooie voorstelling gegeven - tragisch zou je het zelfs kunnen noemen - maar het is niet wat hij bedoelde. Geen totaal, want dan had hij zijn sprong moeten wagen. In zekere zin is het zo ook gesteld met G en G - meer dan met andere kunstenaars. Je kunt zeggen dat aan een zeegezicht de geur van het zoute water ontbreekt, aan een stilleven de geur van beginnende verrotting. Ter verontschuldiging van de schilder valt dan aan te voeren dat dit waarschijnlijk ook niet zijn bedoeling is geweest; in ieder geval niet zijn eerste. Wie uitwerpselen vertoont moet - dunkt mij - meer eerzucht hebben, duidelijker reiken naar het Gesamtkunstwerk. Anders gezegd: bij de Naked Shit Pictures ontbreekt het reukorgel.

    • H.J.A. Hofland