Nieuwe bezwaren

Michail Gorbatsjov speelt met de gedachte terug te keren in de politiek. Misschien stelt hij zich kandidaat voor het Russische presidentschap waarvoor in juni een vacature ontstaat. Als hij zich kandidaat stelt moet hij echter drie bezwaren overwinnen die tegen zijn persoon bestaan. Het eerste bezwaar is een beetje onredelijk maar niet onbegrijpelijk. Het luidt dat de meeste Russen het uiteenvallen van de Sovjet-Unie niet als iets positiefs maar als iets betreurenswaardigs ervaren. Dat schrijft onze correspondent in Moskou.

Dat zal wel een zwaarwegend bezwaar zijn, hoewel het natuurlijk de vraag is of iemand dat uiteenvallen had kunnen verhinderen. Dit probleem is meer het onderwerp voor een proefschrift. De andere twee bezwaren die zijn kandidatuur belasten, zijn veel raadselachtiger en ook minder geschikt als onderwerp voor een historisch onderzoek. Dezelfde correspondent uit Moskou meldt dat Gorbatsjov rentree in de politiek bemoeilijkt wordt door het feit dat hij 'verre van volmaakt Russisch spreekt' en dat hij 'over zichzelf in de derde persoon' praat. En daar zou de Russische kiezer wel eens over kunnen vallen.

Over de andere kandidaten voor het presidentschap is ook wel iets zorgelijks op te merken. De een drinkt te veel, de ander dreigt kernafval in de buurlanden te dumpen en een derde blijft steken in de reputatie van wonderkind, maar dat zijn toch allemaal bezwaren waar je een zeker politiek gewicht aan kunt geven. Dat kan bij twee van de drie bezwaren tegen Gorbatsjov eigenlijk niet. En toch zal de Russische kiezer daar waarschijnlijk zwaar aan tillen. Dat komt, denk ik, niet omdat de kiezer ineens beseft dat hij geen vertrouwen kan hebben in iemand die een beetje eigenaardig praat en wel in iemand die een beetje veel drinkt. De bezwaren die tegen Gorbatsjov worden ingebracht, zijn het onvermijdelijke gevolg van het feit dat hij als enige van de kandidaten terugkeert in de politiek.

Hier openbaart zich het psychodrama van de come back. Tijdens je afwezigheid zijn plotseling geheel nieuwe bezwaren tegen je persoon gegroeid. Het zijn dezelfde bezwaren die verhinderen dat huwelijken worden hersteld, zelfs als de oorspronkelijke breuk als zinloos wordt betreurd. Jan heeft het met een ander aangelegd en dat wordt door Marietje niet als positief ervaren, maar als hij terug wil, blijkt opeens de manier waarop hij altijd al zijn haar kamde of de manier waarop hij altijd al de telefoon aannam een onoverkomelijk struikelblok. Marietje ergert zich kapot aan die eigenaardigheden, die haar vroeger niet eens opvielen. Daardoor komt het nooit meer goed.

Bij mijn weten heeft Gorbatsjov in de afgelopen jaren niet een hersenbloeding gehad waardoor hij ineens gebrekkiger is gaan praten. Integendeel, zijn beperkte beheersing van het Russisch was vroeger geen bezwaar en er werd ook nooit melding van gemaakt. Ook in zijn hoogtijdagen moet hij van die gekke dingen gezegd hebben, als 'deze jongen is voor glasnost'. Maar nu breekt hem dat op.

Wie even afwezig is, schept de gelegenheid van de totale ontluistering. Het lijkt mij een restant uit de puberteit waardoor de appreciatie van de kiezer wordt bepaald. Wie zo onverstandig is zonder zijn kinderen op vakantie te gaan, merkt na drie weken dat het hem ineens kwalijk genomen wordt dat hij te diep inademt voordat hij een zinnetje zegt, ook al bevat dat zinnetje de als heuglijk beschouwde mededeling dat het zakgeld verhoogd kan worden. Het zijn dus ook niet de fouten die je maakte, die je terugkeer bemoeilijken maar de eigenaardigheden van je persoon. Die eigenaardigheden kon je onbelemmerd tonen omdat je je op je gemak waande. Maar als de gelegenheid zich voordoet worden alle eigenaardigheden uitgelegd als zwakheden.

Daarom zie ik ook geen mogelijkheid voor Lubbers om terug te keren in de politiek. Niet wegens de opeenstapeling van ongelukkige beslissingen, maar omdat het ons nu tegenstaat dat hij zich al die tijd dacht te kunnen permitteren zich maar half te scheren. En de oorspronkelijke charme van Hirsch Ballin, dat hij zich beweegt als de Deense kok uit de Muppet show, blokkeert een politieke rentree effectiever dan welke fout ook uit het IRT-schandaal.

Maar dit kan toch niet waar zijn. Psychologie en literatuur gaan toch over hetzelfde. Dat zei Buytendijk toch al? Als je de hedendaagse psychologie beziet gaat zij vaak niet over hetzelfde als waar de literatuur over gaat omdat zij zaken onderzoekt, waar een schrijver zich als schrijver nauwelijks voor interesseert, zoals spraakproduktie, het herkennen van letters, de gevoelswaarde van getallen, het afstand schatten bij oversteken, het modelleren van het geheugen, het telefonisch enquêteren en het leren van woordjes tijdens narcose. Maar zoals gezegd, literatuur kan over alles gaan en als een schrijver dat wil schrijft hij een roman over hoe het is om woordjes te leren tijdens narcose.