Jij hebt het in ieder geval niet geschreven; Het literaire dubbelleven van Louisa May Alcott

De kinderboeken Onder moeders vleugels en Op eigen wieken maakten de Amerikaanse schrijfster Louisa Alcott beroemd. Zelf schreef ze liever pikante thrillers. Haar roman Fatale liefdesjacht werd onlangs voor het eerst gepubliceerd.

Louisa May Alcott: A Long Fatal Love Chase. Uitg. Random House, 248 blz. Prijs ƒ 40,40 (geb.). Fatale liefdesjacht. Vert. Tinke Davids. Uitg. De Arbeiderspers, 230 blz. ƒ 34,90. A Modern Mephistopheles. Uitg. Bantam Books, 212 blz. ƒ 24,95. A Marble Woman. Unknown thrillers of Louisa May Alcott. Uitg. Avon Books, 279 blz. ƒ 30,35.

'Als er vraag naar is, zie ik er geen kwaad in daaraan te voldoen. Veel keurige mensen maken een goed inkomen uit wat men sensatie-romans noemt.' Deze verontschuldiging legde Louisa May Alcott (1832-1888) haar hoofdfiguur Jo March in de mond in Good Wives (Op eigen wieken), het vervolg op haar bestseller Little Women (Onder moeders vleugels)*.

Pas een halve eeuw na haar dood kwam de werkelijke betekenis van de uitspraak aan het licht. De vooraanstaande Amerikaanse jeugdboekenschrijfster en feministe had, zo bleek uit een speurtocht in Amerikaanse archieven, een literair dubbelleven geleid. Net als haar alter ego Jo March schreef zij sensatie-verhalen voor pulpbladen. Maar in tegenstelling tot Jo, die haar anonieme publicaties in The Weekly Vulcano tenslotte afzweert 'overtuigd dat het geld, dat zij er mee verdiende, niet opwoog tegen het kwaad, dat zij stichtte', ging Louisa Alcott er mee door. Vanwege de verdiensten en vooral omdat ze er grote, heimelijke voldoening uit putte. Ze hield intens van gepassioneerde vertellingen vol lugubere verwikkelingen die de Victoriaanse mores van haar tijd niet konden verdragen. Ze genoot er van om ze te lezen. En ze leefde zich uit door ze te schrijven.

Voor Louisa Alcott beroemd werd met haar kinderboeken leverde zij kopij aan Bostonse publicaties van bedenkelijk gehalte als Frank Leslie's Illustrated Newspaper, The Flag of Our Union en Ten Cent Novelette. Anoniem of onder het - tijdens haar leven nimmer onthulde - pseudoniem A.M. Barnard produceerde zij gewaagde thrillers over gevallen vrouwen en verderfelijke mannen, rijkelijk omkranst met sentiment en erotiek, zelfkant, drugs, psychologische manipulatie en misdaad.

De onlangs voor het eerst in druk verschenen meeslepende roman A Long Fatal Love Chase (Nederlandse titel Fatale liefdesjacht) is voorlopig de laatste onthulling van Alcotts verholen oeuvre. In de loop van deze eeuw werden diverse korte en lange verhalen gevonden en vanaf midden jaren zeventig gebundeld.

Net als Jane Austen, de gezusters Brontë, George Eliot en zovele andere literair begaafde vrouwen was Louisa May Alcott door de conventies van haar tijd gedwongen zich een schuilnaam aan te meten voor haar verhalen voor volwassenen. Maar Alcotts dwaalspoor lijkt bovendien ingegeven te zijn geweest door een tweeslachtige rebellie. Ze kwam in opstand tegen het traditionele keurslijf van haar tijd, daarin gesteund door de idealistische ideeën van haar ouderlijk huis. Onderwijl ging ze juist gebukt onder de veeleisendheid van haar opvoeding.

'Ik zal een wanhoopsdaad begaan als er niet spoedig verandering komt in mijn leven. Het wordt steeds erger, en ik heb vaak het gevoel dat ik met alle plezier mijn ziel aan Satan zou verkopen, in ruil voor één jaar vrijheid.' Dat zegt de romantische Rosamond aan het begin van Fatale liefdesjacht. Satan verschijnt in de persoon van de verleidelijke held Tempest (Storm in de Nederlandse uitgave). Hij lijkt in elk opzicht de man van haar dromen. Totdat Rosamond zijn ware aard ontdekt en haar leven in een hel verandert.

Fatale liefdesjacht is een spannend en voor die tijd pikant verhaal, dat zich beurtelings afspeelt in trefzeker beschreven locaties in Engeland, Frankrijk, Duitsland en Zwitserland. Het scheert langs de rand van de triviaallectuur, maar het wordt daar boven uitgetild door Alcotts vaardige detectivestijl en verrassend genoeg door de complexe karakterstructuur van de schone Rosamond. Ze is geen eendimensionale 'damsel in distress'. In haar woedt een strijd tussen een koortsig verlangen naar (lichamelijk) avontuur en de welhaast feministische drang tot zelfbeschikking: 'Ik ben alleen, arm en een vrouw; hij is machtig, rijk en een man voor wie iedereen bang is. De wereld, die mij verwerpt hoewel ik onschuldig ben, zal hem, de schuldige, welkom heten en steunen.'

Korset

Louisa Alcott groeide op in Concord, Massachusetts. Haar vader, Bronson Alcott, was een excentrieke pedagoog en transcendentalistisch filosoof bij wie de denkers Ralph Waldo Emerson en Henry Thoreau regelmatig over de vloer kwamen. Alcott voedde zijn vier dochters op met een sterke nadruk op de ontwikkeling van hun talenten. Op zijn schrijvende dochter kon hij, vanaf haar overweldigende succes in 1868, trots zijn. Ze had met het autobiografische verhaal over de louterende ontwikkeling van vier tienerdochters een tot dan toe ondenkbaar genre in de kinderliteratuur geïntroduceerd. Little Women bood geen stichtelijke levenslessen, maar spannende, ontroerende en meeslepende belevenissen van echte personen. In later jaren behandelde Louisa met steeds meer ijver en durf controversiële onderwerpen in haar jeugdromans. Ze ageerde bijvoorbeeld tegen het korset als 'martelwerktuig' en tegen het huwelijk als enige levensvervulling voor een meisje. Met open vizier was Louisa Alcott dus het voorbeeldige produkt van haar progressieve opvoeding.

Maar tegelijkertijd verweerde zij zich ertegen. Bronson Alcott was allesbehalve een praktisch ingesteld mens en als kostwinner faalde hij erbarmelijk. Het is de ironie van haar lot dat Louisa om de familie van brood te voorzien verhalen schreef die allesbehalve pasten in de geëmancipeerde denkwijze van haar milieu. Ze laat Jo, wanneer die berouwvol al haar verhalen uit The Weekly Vulcano in de haard heeft verbrand, verzuchten: 'Had ik maar geen geweten, het is zo lastig! (-) Ik wou soms, dat Vader en Moeder niet zo verschrikkelijk precies op zulke dingen waren geweest'.

De succesvolle March-saga gaf haar roem, prestige en financiële onafhankelijkheid, waardoor ze haar ouders en zusters ruimer dan ooit kon ondersteunen. Ze had zich tevens een alibi geschapen, want ze hield A.M. Barnard aan het werk. In 1877 noteerde zij in haar dagboek: 'Een paar weken naar [hotel] Bellevue gegaan en A Modern Mephistopheles geschreven... Het heeft gesudderd sinds ik een jaar geleden Faust las. Vond het fijn om te doen, aangezien ik bekaf was de jeugd van morele kletspraat te voorzien'.

Is het opzet geweest dat ze in de March-saga aanwijzingen gaf tot de ontrafeling van haar passie voor de 'lurid style'? Of is dat een conclusie achteraf? Deel twee, Good Wives, dat Alcott in minder dan twee maanden schreef op aandringen van haar uitgever, zou ze uit haar duim hebben gezogen, om de lezers tevreden te stellen. In het licht van de ontdekkingen lijken de pagina's beschrijving over Jo's werkwijze toch wel erg naar het leven getekend. De ambiance van redacteur Dashwood en zijn twee compagnons 'in een wanordelijke kamer vol tabaksrook (-) met hun benen op tafels en stoelen' moet wel gemodelleerd zijn naar het kantoor van Elliott, Thomes & Talbot's, het uitgevershuis van onder meer de The Flag of Our Union. James R. Elliott schreef Alcott talloze verzoeken om kopij, zoals uit bewaard gebleven brieven blijkt: '(-) can you furnish me with a sensation story of about 145 to 150 pages.' Hij meldde haar dat zijn vrienden A Marble Woman 'just splendid' vonden en dat geen enkele romanschrijver zich voor zo'n verhaal hoefde te schamen, maar hij stelde haar gerust dat desondanks elke 'nom de plume' wat hem betreft prima was als zij daar op stond. Louisa stond er op en Jo ook, want ze konden zich geen ontmaskering veroorloven.

Boevengezichten

Dashwood, de redacteur van The Weekly Vulcano, stelt geen prijs op verhalen die niet 'spannend en sensationeel' zijn. Daarom doet Jo nauwkeurige research: '(-) zij doorsnuffelde de dagbladen op ongelukken, wonderlijk-toevallige gebeurtenissen en misdaden; zij wekte de achterdocht op van houders van leesbibliotheken, door de griezelige boeken die zij aanvroeg; zij bestudeerde aandachtig de boevengezichten die zij op straat tegenkwam. (-) Al schrijvende leefde ze in slecht gezelschap, en hoewel dit gezelschap slechts in haar verbeelding bestond, oefende het toch invloed op haar uit.' Waarna de confrontatie volgt met een intelligente, oudere man die haar op het rechte pad brengt.

Voor zover bekend was er in Alcotts leven niet zo iemand. En ze kwam dan ook niet 'op het rechte pad'. Sterker nog, in 1866, na een Europese reis die ze maakte als gezelschapsdame van een invalide meisje, overtrof A.M. Barnard de verwachtingen van haar uitgever. Elliott vond het manuscript van A Long Fatal Love Chase te sensationeel, zelfs voor de maatstaven van zijn eigen blad. Een gegeven dat Louisa Alcott niet verwerkte in de bewust gecensureerde lotgevallen van Jo March. Want dan was ze genoodzaakt geweest uit te leggen wat Jo zoal schreef.

Sommige Alcott-fans zijn zover gegaan de schrijfster om explicatie van Jo's werk te vragen. Het moet daarom zijn geweest dat Louisa Alcott, toen haar reputatie tegen bijna alles bestand was, heeft besloten de sluier even op te tillen. Ze stemde er in toe een roman te publiceren in de zogeheten No Name Series van Robert Brothers Publishing Company. Befaamde auteurs lieten anoniem boeken in deze reeks verschijnen en het publiek moest dan raden wie ze geschreven hadden. Alcott schreef A Modern Mephistopheles, dat met zijn psychologische manipulatie en zijn onderstroom van homo- en hetero-erotiek, leest als een belijdenis. In ruil voor de belofte van literaire roem laat de mislukte jonge dichter Canaris zich, lichaam en ziel, in met een mysterieuze oudere man, Helwyze. De twee vrouwelijke personages, Canaris' vrouw Gladys en Helwyze's vroegere vriendin Olivia, worden betrokken in Helwyze's huiveringwekkende machtspel van geestelijke verkrachting, bedwelming door drugs en seksuele manipulatie.

'Jíj hebt het in ieder geval niet geschreven, want je kunt jouw speciale stijl niet verbergen', zeiden vrienden tegen haar over de beroering die A Modern Mephistopheles veroorzaakte. Toen jaren later haar naam onthuld werd, sloegen zelfs haar naaste vrienden achterover van verbazing. De volle waarheid hebben ze niet gekend.

Louisa May Alcott stierf aan de gevolgen van kanker op 6 maart 1888, twee dagen na haar vader. Ze had haar alter-ego Jo het verlangen laten uitspreken tot lang na haar dood beroemd te willen zijn als schrijfster. Zou ze gedoeld hebben op haar verholen oeuvre? Vast en zeker heeft ze aangenomen dat schrijfsters ooit op hun literaire merites beoordeeld zouden worden. Het zou bijna een eeuw duren. De vrouw die tegen wil en dank gerespecteerd en beroemd werd en haar hele leven worstelde met haar gespleten schrijverschap heeft eindelijk erkenning gekregen. En herlezing van de gekoesterde jeugdboeken is er een nieuw avontuur door geworden.

* Citaten uit Onder moeders vleugels en Op eigen wieken zijn afkomstig uit oude edities in de Nederlandse bewerking van J.A. de Herder-Scherpenhuijsen bij uitgeverij V.A. Kramers. Alcotts jeugdboeken zijn in Nederland alleen nog antiquarisch verkrijgbaar.

    • Jessica Voeten