Japan nam bewust risico besmet bloed

TOKIO, 23 FEBR. De Japanse overheid is verantwoordelijk voor de besmetting met het aids-virus van 1.800 hemofilie-patiënten door in 1983 niet over te gaan op het gebruik van verhit bloed terwijl men zich bewust was van de risico's. Dit blijkt uit documenten die de Japanse minister van Gezondheid, Naoto Kan, deze week openbaar heeft gemaakt. Zo'n 400 van deze patiënten zijn inmiddels aan aids overleden.

Zes jaar lang hebben ambtenaren van het ministerie op vragen vanuit het parlement geantwoord dat deze documenten, notities van een onderzoekscommissie van het ministerie, niet bestonden. Ook na een gerechtelijk bevel in 1994 om de documenten te tonen bleven de ambtenaren bij hun standpunt. Deze rechter handelde in een zaak die veertien patiënten zes jaar geleden tegen de staat en vijf farmaceutische bedrijven hebben aangespannen. De patiënten willen erkenning van verantwoordelijkheid en compensatie.

De status quo in deze zaak is nu doorbroken door de nieuwe minister van Gezondheid, Naoto Kan van de partij Sakigake, de kleinste coalitiepartner. Na zijn aantreden in januari zette hij een commissie aan het werk die de documenten in drie dagen wist te vinden.

Vorige week vrijdag bood Kan in een uiterst emotionele confrontatie zijn excuses aan de hemofilie-patiënten aan. De moeder van een overleden patiënt vroeg Naoto Kan om een ogenblik de urn met de as van haar zoon vast te houden. De minister knielde voor de vrouw op de vloer en boog zijn hoofd. Alleen het gesnik van jarenlang opgekropt verdriet weerklonk in de zaal. Met het excuus kwam een einde aan een driedaagse belegering van het ministerie door patiënten en hun sympathisanten. Drie dagen lang schreeuwden zij via grote luidsprekers voor de deuren van het ministerie hun persoonlijke drama's en hun beschuldigingen in de richting van de ambtenaren.

De documenten die deze week openbaar zijn gemaakt tonen aan dat het ministerie in juli 1983 op de hoogte was van het risico van besmetting met het aids-virus bij het gebruik van niet-verhitte bloedprodukten. Een onderzoeksgroep van het ministerie stelde dan ook voor om versneld over te gaan op de import van verhitte produkten. Maar een week later draaide de groep haar standpunt plotseling 180 graden om: versnelde import was niet nodig. Uiteindelijk schreef de overheid pas in juli 1985 het gebruik van verhit bloed voor, terwijl de VS daar al in maart 1983 toe waren overgegaan. In de periode tot 1985 zijn zodoende 1806 hemofilie-patiënten in Japan, een derde van het totaal, met het aids-virus besmet.

In een eerste memo erkent de toenmalige onderzoeksgroep dat de versnelde import van verhitte produkten uit de VS “onvermijdelijk” een effect op de binnenlandse farmaceutische industrie zou hebben. Japan had een achterstand in de ontwikkeling van deze verhitte produkten. Een lid van de onderzoeksgroep zei gisteravond in een actualiteitenprogramma over de plotselinge omslag dat hij destijds het idee had dat “hogere krachten aan het werk waren”. De makers van het programma wezen op de band die bestaat tussen het ministerie en de industrie. Veel ambtenaren komen na een vroege pensionering in een topfunctie in het bedrijfsleven terecht. Dit verschijnsel komt bij elk ministerie en de daarmee verwante bedrijven voor en draagt de naam 'afdaling uit de hemel'.

De groep klagers is inmiddels van 14 gegroeid tot 218. Het gezicht van deze groep is de bevlogen 20-jarige student Ryuhei Kawada. “Wij moeten in Japan ophouden met te zeggen 'Er is niets aan te doen' als ons iets overkomt. We kunnen zelf iets doen aan ons lot. We moeten daar zelf verantwoordelijkheid voor nemen. Net zoals de farmaceutische bedrijven de verantwoordelijkheid moeten nemen voor wat zij ons hebben aangedaan.”

In de zaak tussen patiënten enerzijds en overheid en farmaceutische industrie anderzijds heeft de rechter beide partijen tot april de tijd gegeven om een vergelijk te bereiken. Bij het ministerie is sinds het aantreden van Naoto Kan de stugge ontkenning doorbroken. Maar Toko Teramachi, een van de advocaten van de aanklagers, betwijfelt of dit invloed heeft op de farmaceutische bedrijven. Naast drie Japanse bedrijven zijn het Amerikaanse bedrijf Baxter en de Duitse firma Bayer aangeklaagd. Teramachi: “Ook al staan we sterk, toch zou voortzetting van de rechtszaak de slechtste uitkomst zijn voor de klagers. Ze zouden de uitslag niet meer meemaken.” Van de groep van 218 aanklagers zijn er inmiddels 81 overleden. In Japan sterft elke vijf dagen een hemofiliepatiënt aan aids.

De moeder van een van deze slachtoffers heeft daaruit haar eigen conclusies getrokken. Ze heeft een aanklacht wegens moord ingediend tegen de arts die haar zoon heeft behandeld. Deze arts en hoogleraar was in 1983 ook lid van de onderzoekscommissie van het ministerie. Hij was op de hoogte van de gevaren van het gebruik van onverhit bloed, maar verzekerde destijds publiekelijk de patiënten dat ze zich geen zorgen hoefden te maken.

    • Hans van der Lugt