Première compositie Nietzsche in Utrecht

Concert: Nietzsche... na de puntjes. Muziek van Nietzsche door het Utrechts Studenten Koor & Orkest o.l.v. Harold Lenselink, met een inleiding van Peter Claessens. Janskerk, Janskerkhof in Utrecht. Donderdag 22/2, aanvang 20u15.

UTRECHT, 21 FEBR. Het Nietzsche-concert, morgen in de Janskerk in Utrecht, bevat zonder dat betrokkenen het weten een wereldprimeur. Het Utrechts Studenten Koor & Orkest USKO brengt pianocomposities, liederen, een duet voor piano en viool en koorwerken ten gehore van de filosoof Friedrich Nietzsche (1844-1900). Muziek van Nietzsche is wel vaker gespeeld, maar Hymnus an das Leben, een compositie voor gemengd koor en orkest die ook op het programma staat, is volgens Nietzsche-biograaf Curt Paul Janz nooit uitgevoerd. Janz gaf in 1976 de muzikale nalatenschap uit van de filosoof.

Het was Nietzsches uitdrukkelijke wens dat die compositie ongeveer honderd jaar na zijn dood ter nagedachtenis van hemzelf zou worden uitgevoerd. Die wens gaat nu in vervulling.

Van zijn Hymnus an das Leben beweerde Nietzsche dat het niet alleen de 'gevoelswaarde' van zijn filosofie uitdrukt, maar ook de 'vrije liefde', wat niet verwonderlijk is gezien de voorgeschiedenis.

Op 25 april 1882 ontmoette Nietzsche in de Sint-Pieter in Rome de zestien jaar jongere Russin Lou Salomé. De ontmoeting leidde tot een intieme vriendschap. Lou Salomé, geïmponeerd, schonk de filosoof een gedicht, Gebet an das Leben. Nietzsche, verrukt, besloot de tekst terstond op muziek te zetten. “De demon van de muziek overviel mij weer”, aldus Nietzsche in een brief.

Nietzsche had al acht jaar niet gecomponeerd. Zijn muzikale aspiraties waren door Wagner, die geen andere componist naast zich duldde, weggetreiterd. Nietzsches laatste compositie, Hymnus auf die Freundschaft, dateerde van 1874, toen hij hoogleraar was in Basel. Zowel Wagner als Brahms kreeg van Nietzsche een exemplaar van die compositie toegestuurd.

In augustus 1882 gebruikte Nietzsche een gedeelte uit die compositie voor het gedicht van Lou Salomé, maar hij was niet tevreden met het resultaat. Liever had hij de tekst getoonzet gezien voor koor en orkest, een gedachte die hem niet losliet, ook niet nadat de relatie met Salomé, evenals die met Wagner, in smart en smaad was geëindigd. Tot een groot muzikaal werk achtte Nietzsche zich toen echter niet meer in staat.

Pagina 9: Filosoof van de stemvork

De filosoof deed een beroep op musici in zijn omgeving. De vermaarde dirigent Hans von Bülow viel af, die had, in navolging van Wagner, Nietzsches muzikale aberraties in 1872 al streng afgeraden, met als argument dat in rebus musicis et musicantibus nu eenmaal geen hoffelijkheid gold.

Toen Nietzsche de Zwitserse dirigent Friedrich Hegar benaderde, oordeelde ook deze negatief. Pas in 1887 verklaarde Nietzsches vriend, de musicus Peter Gast, zich bereid het lied te bewerken. Juni 1887 was het zover: Nietzsche doopte de titel om tot Hymnus an das Leben en stuurde de compositie naar zijn uitgever, E.W. Fritz in Leipzig. (Van alle composities is dit de enige die tijdens het leven van Nietzsche in druk is verschenen. Een exemplaar van de partituur is nu nog te bezichtigen in het Nietzsche-Haus in Sils-Maria in Zwitserland, red.).

In 1972 bewerkte weliswaar de Zwitser Max Lang de oorspronkelijke Hymnus auf die Freundschaft voor orkest, uitgevoerd door het Radio Sinfonie Orkest van Basel, maar niet conform Nietzsches wens. Die wens gaat in de Utrechtse Janskerk alsnog in vervulling.

Curieus is verder het vijfstemmige Miserere a capella, dat morgen eveneens is te horen. Nietzsche, als vijftienjarige gymnasiast nog godsvruchtig, schreef dit onder invloed van de muziek van Palestrina en Bach. Helaas wordt het geen a capella-uitvoering: de dirigent koos voor begeleiding van hobo's en fagotten. Kennelijk vergen de extreem trage tempi, de hoge bessen en de onmogelijke akkoordenwisselingen te veel van het muzikale kunnen van de Utrechtse student-zangers. Maar met de Hymnus geven zij de filosoof toch de zegen, die hem lang werd onthouden. Wie Nietzsche slechts kende als filosoof met de hamer, kan hem nu leren kennen als filosoof met de stemvork.

    • Heiko Jessayan