Machtige dames

Zoals mijn oudste zuster vroeger alles van salamanders wist, zo had mijn jongste zuster ook haar eigen gebied, en dat waren de maîtresses van de Franse koningen. Terwijl ik me nog - op vakantie in Frankrijk - braaf bekwaamde in de verschillen tussen gothiek en renaissance, ratelde mijn zusje achter in de auto alle namen van deze vrouwen af in de juiste volgorde, en stak me daarmee - alweer - de ogen uit, want dit was natuurlijk veel interessantere kennis dan over kastelen en kathedralen.

Hoe interessant het onderwerp is begrijp ik nu eigenlijk pas goed, lezend in het onlangs verdedigde proefschrift van Caroline Hanke, Gekust door de koning, dat de ontwikkeling beschrijft van de positie van de koninklijke maîtresse aan het Franse Hof in de 17de en 18de eeuw (handelseditie volgt). Het boek bevat een geheel andere geschiedschrijving dan de geromantiseerde biografieën die ik, aangestoken door mijn zusje, vroeger verslond. Dit boek gaat over macht en positie, allianties en rivaliteiten, facties en patronagenetwerken, en geeft een goed beeld van het maatschappelijk krachtenveld waarin de maîtresses moesten opereren. Als perspectief niet minder prikkelend dan de gebruikelijke erotischer versies: het is een spannend vak dat verbindingen weet te leggen tussen meestal gescheiden gedachte zaken als geld en gevoel, of liefde en positie.

Dat de koning behoeften had waarin een maîtresse beter voorzag dan zijn louter op politieke gronden gekozen echtgenote laat zich denken, en hier worden door de auteur verder weinig woorden aan vuil gemaakt. Wat dat betreft is het een onromantisch boek: het gaat vooral over macht en positie en hoe deze te behouden, wat geen geringe opgave was. De invloed van de maîtresse kon - als bemiddelaar tussen koning en hovelingen - groot zijn, maar haar macht was informeel, van achter de schermen, en kon abrupt wegvallen als de zinnen van de koning zich in andere richting verzetten. Een maîtresse kon dan ook geen moment op haar uitverkoren lauweren rusten, want velen stonden te springen om haar plaats in te nemen. Haar machtsbronnen waren niet waardevast: schoonheid verwelkt, met geestigheid en eruditie kun je langer toe, maar zonder stevig en invloedrijk netwerk was ze haar bestaan aan het hof niet lang zeker. Ze moest alle zeilen bijzetten om haar positie te handhaven, en voortdurend op haar hoede zijn. En vooral voor concurrentie: voor mooie jonge hofdames die door andere facties naar voren werden geschoven, voor vriendinnen met stille ambities, en zelfs voor zusters.

Het intrigerendst in het boek vond ik de vermelding van vijf zusters die allen beurtelings een verhouding met de koning hadden. In veel gezinnen geldt als ijzeren wet dat zusters nimmer elkaars mannen verleiden en/of aftroggelen. Maar hier werkte de een de ander weg, wist de volgende zuster, eenmaal uitgenodigd aan het hof, de eerdere opzij te schuiven. Gingen ze elkaar niet haten, of hadden ze toch nog liever een zuster waar wat te halen viel dan een vreemde als maîtresse, met een ander netwerk, waardoor je geheel en al buiten de gunsten viel? Een door sibling rivalry verscherpte vorm van minnenijd, en dat vijfvoudig, in deze luisterrijke setting: deze sociologische roman hoeft slechts nog geschreven te worden.

Maar de hier liggende versie van Gekust door de koning biedt al heel veel. Niet alleen wordt Versailles, waar het hof zetelde, voortaan mentaal bevolkt door ambitieuze dames die elkaar voortdurend beloeren en de loef proberen af te steken. Er is ook weinig verbeeldingskracht voor nodig om te zien hoe de door Hanke beschreven mechanismen overal spelen: in de politiek, op het werk, op kantoor en bedrijf. Overal mensen die elkaar beconcurreren, posities opbouwen, stand ophouden, positie verliezen, waarbij niet alleen persoonlijke vermogens en kwaliteiten tellen maar vooral ook de netwerkmacht die mensen weten te ontwikkelen. De inhoud - dat waar mensen zich druk over maken - mag verschillen, maar de mechanismen zijn van alle tijden.

    • Christien Brinkgreve