Duo Gilbert & George toont zich menselijk, bloot en vol stront; Zakkende Verantwoordelijksbroeken

Tentoonstelling: Gilbert & George: The naked shit pictures. T/m 31 maart. Stedelijk Museum, Paulus Potterstraat 13, Amsterdam. Dag 11-17u.

Zo vies als de titel The naked shit pictures en alle geruchten daaromtrent doen geloven, zijn de nieuwste schilderijen van Gilbert & George nu ook weer niet. Het kunstenaarsduo staat er weliswaar bloot op afgebeeld, temidden van hun uitwerpselen, maar, zoals in alle Photo Pieces die ze sinds 1977 vervaardigen, de figuratieve elementen zijn geordend in streng symmetrische, niet-realistische composities, waardoor ze een symbolische lading krijgen. Ook de zware contouren en de onnatuurlijke kleurcontrasten in de schilderijen dragen aan het symbolische karakter bij. Wat natuurlijk niet wegneemt dat er wel degelijk bruine drollen zijn te zien, en dat Gilbert en George af en toe onthutsend bloot zijn.

Gilbert (1943) en George (1942) leiden sinds 1967 een gezamenlijk bestaan als 'Living Sculptures'. Zij zijn niet alleen sculpturen als zij in levenden lijve poseren, ook in hun tekeningen en fotowerken treden zij op als sculpturale zelfportretten. Geen buitenstaander krijgt ze als niet-standbeeld te zien. En op 'sculptuurdagen', zoals zij het noemen, thuis in Londen, zijn zij vanaf het moment dat zij hun 'Verantwoordelijkheidspakken' aantrekken totdat ze naar bed gaan Levende Standbeelden. Deze door hen ontworpen, tijdloze Responsibility Suits waren altijd onlosmakelijk met hun kunstenaarschap verbonden. Van de door hen geschreven 'Wetten van de Beeldhouwers', luidt de eerste wet: 'Wees altijd keurig gekleed, goed verzorgd, ontspannen, vriendelijk, beleefd en volledig beheerst'.

Van deze stelregel zijn ze nu dus voor het eerst afgeweken. Naakt tonen ze zich aan het publiek, geen detail van de bleekroze, oudere mannenlijven blijft de beschouwer bespaard. Het verst gaan ze met Bumholes, waarin ze voorovergebogen hun aarzen laten zien. Het onthutsende is dat ze geen enkele poging doen om zich anders voor te doen dan ze zijn. Ze staan daar plompverloren vóór ons, kwetsbaar en ontwapenend, soms met de onderbroek halverwege de knieën of met een afzakkende Verantwoordelijkheidsbroek. Misschien is hier voor het eerst in de kunstgeschiedenis recht-door-zee bloot te zien, in plaats van artistiek, esthetisch of juist anti-esthetisch (zoals bijvoorbeeld in de schilderijen van Lucian Freud) naakt. Het is een subtiel maar essentieel verschil. “Wij zijn menselijke wezens, in pak gekleed of niet, vol complexiteit, vol verschillen”, zeggen Gilbert & George in een interview met conservator Martijn van Nieuwenhuyzen. “Wij zijn bloot, vol stront - dat is wat wij willen tonen.”

Er is nog een belangrijk verschil met de vroegere fotoschilderijen. Nog steeds bestaat ieder werk uit een aantal losse fotovellen. De zwartwit foto's zijn met de hand ingekleurd met een ecoline-achtige substantie, en ingelijst in zwarte lijsten, die samen een raster vormen. Maar de diepe, gloeiende glas-in-lood kleuren van vroeger zijn verdwenen. Vaalroze en bruin overheersen nu, deprimerende kleuren die een Shitty World laten zien, een wereld vol eenzaamheid en vervreemding.

In het werk Shitty World poseren Gilbert & George als Adam en Eva die worden verdreven worden uit het Paradijs. Thema's als eenzaamheid en existentiële angst speelden ook in hun vroegere werk een belangrijke rol, maar daar was altijd nog een sprenkje ahoop te vinden in de vorm van bloemen, weelderige bomen en portretten van onschuldig ogende jongens. Die optimistische momenten zijn nu verdwenen. Afgezien van wat zelfspot en ironie zoals een al te theatrale pose, of Gilbert met een te klein wit hemdje aan - is alles even grauw en uitzichtsloos.

De verwijzingen naar christelijke religie en naar kunst uit de middeleeuwen en renaissance zijn niet nieuw in het werk van Gilbert & George. In de Shit Pictures ligt de nadruk sterk op het christelijke thema van het verzoeningsoffer. In Shitty World heffen ze hun blik naar een kruis dat bestaat uit twee fallusvormige faecaliën. In Ill World poseren ze als de Pietà van Michelangelo, een beeld waarin het dode lichaam van Christus wordt getoond. Toch vervallen Gilbert & George naar mijn idee niet tot blasfemie. Ze hebben een hoge opvatting van hun kunstenaarschap en van de morele taak van de kunstenaar, en er is geen reden om aan de oprechtheid van hun intenties te twijfelen. Als Levende Standbeelden en als protagonisten in de Shit Pictures zijn ze een personifiëring van de woorden van T.S. Eliot: “De ontwikkeling van een kunstenaar is een voortdurende zelfopoffering, een voortdurende vernietiging van de persoonlijkheid” (in het essay: Tradition and the Individual Talent, 1919).

Al sinds het begin van hun loopbaan betogen Gilbert & George dat ze er niet op uit zijn om het publiek van zich te vervreemden en te shockeren. Integendeel, ze willen juist een voor iedereen herkenbare kunst maken, met voor iedereen herkenbare emoties. Zoals ze ooit schreven in hun manifest Art for all: “Wij willen dat Onze Kunst over de barrières van kennis heen direct tot de Mensen spreekt over hun Leven en niet over hun kennis van de kunst.” In The Naked Shit Pictures verbeelden Gilbert & George, inderdaad op een voor iedereen herkenbare manier, de tragiek van het deerniswekkende menselijk bestaan.

    • Janneke Wesseling