Zitten en werken

De Penitentiaire Inrichting Noordsingel dateert van 1866. Het is een huis van bewaring, dat wil zeggen een complex waar verdachten hun rechtszaak afwachten. Met 432 cellen is het een van de grootste detentiecentra van Nederland. Noordsingel is een van de drie instellingen waar op proef een 26-urige werkweek zal worden ingevoerd, volgens de nota Werkzame Detentie (1994) van oud-staatssecretaris Kosto. Deelname aan de arbeid is niet verplicht. Voortaan zal de begeleiding zich concentreren op die gevangenen die daarvoor gemotiveerd zijn. In de praktijk neemt slechts een op de vijf actief deel aan de cursussen en programma's voor een rimpelloze terugkeer in de maatschappij.

“De grootste categorie wordt als afgeschreven beschouwd”, zegt mr. C. Kelk, hoogleraar penitentiair recht aan de Rijksuniversiteit Utrecht. “Tegen tachtig procent wordt gezegd: Nee jongen, met jou wordt het nooit wat. Hou je mond en zit gewoon je straf uit.” Werkzame Detentie is volgens Kelk mede bedoeld om te bezuinigen op het gevangeniswezen. In het stuk bespeurt hij “allerlei legitimaties om het regime aan te schroeven”.

Sinds de introductie van het arbeidsrooster in Noordsingel op 22 mei vorig jaar regent het klachten van gevangenen over de inperking van vrijheden: vooral over het gebruik van de telefoon en de douche. Zelf leggen de celbewoners een verband tussen het strakkere regime, de stroeve omgang tussen bewaarders en gevangenen en de vier sterfgevallen van de laatste vier maanden. Het aantal suïcide-gevallen in Nederlandse gevangenissen, TBS-klinieken en huizen van bewaring bedroeg in 1995 zestien. “Een uitschieter”, zegt Justitie. Het jaar daarvoor waren het er drie, en tussen 1988 en 1993 kwam het aantal niet boven de acht per jaar. De nationale Ombudsman kreeg in 1994 naar aanleiding van vier sterfgevallen evenzovele klachten over de medische zorg in gevangenissen, die tekort zou schieten. Een werkgroep beveelt minister Sorgdrager (justitie) aan om bewaarders beter te trainen om de wanhoopssignalen van gevangenen zo eerder op te vangen.

Kelk is wel geschrokken van de statistieken, maar waagt zich niet aan een verklaring van het hoge aantal zelfmoorden in 1995. Hij wijst erop dat in de afgelopen vijftien jaar het cellenbestand is verdrievoudigd: van ruwweg 4000 in 1980 tot ongeveer 12.000 nu. Tegelijk ziet hij een cultuuromslag: er heerst een nieuwe nuchterheid binnen de muren van de gevangenissen. “Het klimaat is harder en zakelijker geworden. Een paar jaar terug schreef ik nog met droge ogen dat de medische zorg in penitentiaire inrichtingen in Nederland heel behoorlijk was. Maar de laatste tijd vraag ik me af: hoe is het mogelijk dat er zoveel affaires tegelijk spelen?”