Weg met het kleffe kapitalisme

Met het kapitalisme zou heel goed te leven zijn als er niet zoveel reclame voor nodig was. Het oeverloze geteem en geslijm op de advertentiepagina's, het ongevraagde gezeur en gejengel op de radio, de opgejutte blijdschap op de buis, de metershoge melkpakken in het weiland, kortom die hele ordinaire kermis die in aan het eind van deze eeuw kennelijk nodig is om een produkt überhaupt te verkopen, zorgt ervoor dat steeds meer weldenkende mensen met een grote boog om de vrije markt heen lopen.

Al die koopmanspraatjes zijn ondanks hun miljoenen verslindende vormgeving even potsierlijk als vervelend. Daarom stuiten de pleidooien voor nog meer marktwerking, waarin de politiek van links tot rechts grossiert, bij veel burgers af op het angstbeeld van een geheel door reclame volgetoeterde toekomst. De privatisering van de ziektewet alleen al genereert zo'n ongezonde hoeveelheid full-colour brochures dat de consument omkomt in de stroom aanbiedingen die Verzekerend Nederland hem op maat toestuurt.

En dan moeten straks de handelsedities van de WAO en de overige uitkeringen nog komen. Ik denk daarom dat het geen principiële bedenkingen zijn die het enthousiasme voor het neo-liberalisme in ons land temperen, maar louter fysieke. Het doet allemaal zo'n pijn aan oren en ogen.

Zomaar een voorbeeld. Deze week kreeg ik van mijn geprivatiseerde energiebedrijf de jaarrekening. Dat was schrikken want de kosten komen aanzienlijk hoger uit dan in voorgaande jaren. Dat ligt niet aan de ondernemende gasleverancier maar aan mijzelf, begrijp ik uit de bijgesloten kleurenfolder. Ik heb niet genoeg waterbesparend gedoucht, te weinig energiezuinig gekookt en ik heb ook geen gebruik gemaakt van een modern composttoilet. Dom, dom, dom, want voor al deze nalatigheid moet ik nu boeten.

Maar Energie Noord West NV is een jonge, eigentijdse onderneming die graag investeert in de relatie met haar klanten. Daarom heeft zij speciaal voor teleurgestelde gebruikers zoals ik iets leuks bedacht. Ik mag met mijn hele gezin naar een gratis voorstelling van Circus Energie. Dat is een “spectaculaire informatiebeurs” die vier dagen lang in een grote tent onze stad aandoet. Er is daar een complete ecowinkel met onbespoten groenten, een bloemenstal met milieuvriendelijk gekweekte bloemen, een kraampje met houten speelgoed en verder zijn er nog talloze stands met speciale beursaanbiedingen. Bijvoorbeeld een zonneboiler “voor nog geen drieduizend gulden”!. Voor de kinderen zijn er clowns en een “reuzeleuke ballenbak”. Ten slotte is er nog een heel bijzondere stand. Daar staan vriendelijke gastvrouwen van Energie Noord West NV bij wie ik terecht kan met al mijn vragen over mijn tegenvallende jaarrekening.

Waarom is deze hele heisa in vredesnaam nodig? Waarom durft men mij niet gewoon zakelijk mee te delen dat gas, water en licht op de vrije markt elk jaar een hogere prijs moeten opbrengen? En dat geen composttoilet, hoe vaak ik er ook gebruik van maak, daar iets aan kan verhelpen? Waarom moet deze boodschap zolang mogelijk verborgen blijven onder een brei van persoonlijke aandacht compleet met gratis cappuccino en voor elke honderste bezoeker een boeket milieuvriendelijke chrysanten?

Ik vermoed dat dat komt omdat de jonge managers van geprivatiseerd Nederland dat zo geleerd hebben in hun vele marketing-communicatie cursussen. In die merkwaardige tak van wetenschap schijnt men te geloven dat de vrije markt alleen maar werkt als men de klant als een klein kind op schoot neemt. Er moeten spelletjes gespeeld worden, sprookjes verteld, cadeautjes gegeven, en er moet bovenal geknuffeld worden, veel geknuffeld, zodat de consument ondertussen braaf zijn bordje leeg eet en zonder morren de rekening betaalt. Affectie is het toverwoord en de grootste reclamegoeroe heet nog steeds Dokter Spock.

Vandaar dus al die persoonlijke aandacht die via de brievenbus, het beeldscherm en de telefoon de huiskamer ingepompt wordt. En niet alleen daar, want de liefdesverklaringen van het bedrijfsleven achtervolgen ons overal. Sportvelden, musea, schouwburgen en weilanden, overal staat er wel een sponsor klaar die zo gauw we ons vervelen ons verrast met een toetertje of een leuk t-shirt.

Het is duidelijk dat dat zo niet kan doorgaan. Het kapitalisme dreigt anders aan haar eigen klefheid ten onder te gaan. Zoveel verstikkende aandacht frustreert de eigen verantwoordlijkheid van burgers en leidt onherroepelijk tot een toenemende onverschilligheid in de samenleving. Die onverschilligheid is dus geen erfstuk van de verzorgingsstaat, zoals Frits Bolkestein bij herhaling beweert, het is geen produkt van, in zijn termen, “de overheersende anonieme verhoudingen tussen burgers en overheid”, maar het gevolg van precies het omgekeerde: de tot stikkens toe aangehaalde, persoonlijke band met het bedrijfsleven.

Laten we hopen dat allen die het neo-liberalisme een warm hart toedragen dit bijtijds inzien en er rekening mee houden bij de verdere uitverkoop van de verzorgingsstaat. Mijn advies is: doe het wat stiller, wat anoniemer, en vermijd alle reclame.