Jeltsin 'een zwakke rivaal', maar hij kan nog verrassen

MOSKOU, 17 FEBR. Nu dan eindelijk vaststaat dat Boris Jeltsin meedoet aan de presidentsverkiezingen van 16 juni rijst natuurlijk de vraag of hij ze ook kan winnen. Gezien zijn geringe populariteit moeten Jeltsins kansen op dit moment laag worden ingeschat. Maar de onvoorspelbare politicus is al vaker voortijdig afgeschreven. Met het Russische staatsbestel en het kiesstelsel aan zijn kant kan hij komende zomer misschien nog voor een verrassing zorgen.

Om zijn kandidatuur officieel aan te kondigen keerde Jeltsin deze week terug naar de stad waar hij als daadkrachtige partijleider furore heeft gemaakt en naar de thema's waarmee hij in 1991 tot president werd gekozen. Hoewel hij inmiddels vijf jaar de macht in handen heeft, lijken zijn campagnethema's nog steeds dezelfde te zijn.

Jeltsin sprak in Jekaterinburg als vanouds over de strijd tegen corruptie en liet nog dezelfde dag een voormalig procureur-generaal aanhouden op verdenking van machtsmisbruik. Hij kwam weer op voor “het volk dat maandenlang op zijn salaris moet wachten” en kondigde aan dat door inflatie gedupeerde spaarders zullen worden gecompenseerd. Bovenal wierp Jeltsin zich weer op als bedwinger van het communisme, net als op die augustusdag in 1991 toen hij op een tank klom om een coup van hardliners te veroordelen.

“Er is geen garantie dat er over vijf jaar weer presidentsverkiezingen worden gehouden”, aldus Jeltsin, die een overwinning van de vooralsnog populairste kandidaat, de communist Gennadi Zjoeganov, afschildert als het einde van de democratie in Rusland. “Zolang nog steeds de dreiging bestaat van een conflict tussen de Roden en de Witten, is het mijn plicht als mens en burger, mijn plicht als politicus die vooraan stond bij de hervormingen, voor de consolidatie te zorgen van de gezonde krachten in de samenleving”, zo rechtvaardigde de 65-jarige zijn kandidatuur.

Maar ondanks de terugkeer naar Jekaterinburg en de terugkeer van de bekende thema's is de Jeltsin van 1996 nog maar een schaduw van die van 1991. Destijds omringde hij zich met jonge radicale hervormers, nu met generaals en politici uit het Sovjet-tijdperk. Destijds presenteerde hij zich als man die oog had voor de problemen van het volk, nu wordt hij van de buitenwereld afgesloten door een Raspoetin-achtige lijfwacht. Sommige medewerkers in het Kremlin communiceren zelfs weer met briefjes uit vrees te worden afgeluisterd, zo schrijft zijn voormalige woordvoerder in een deze maand verschenen boek.

Verder voert Jeltsin al langer dan een jaar een zeer onpopulaire oorlog in de deelrepubliek Tsjetsjenië. Hij kwakkelt met zijn gezondheid en hij vertoont steeds meer overeenkomsten met Leonid Brezjnev in diens laatste jaren. Tijdens de gijzelingscrisis in het dorpje Pervomajskoje vorige maand zei de president herhaaldelijk dingen die kort daarna alweer door televisiebeelden werden weersproken, alsof hij niet helemaal wist wat er gaande was.

“Jeltsin is aan zijn einde gekomen, net als zijn beleid”, concludeerde donderdag voormalig Sovjet-leider Michail Gorbatsjov. De kandidaat van de communisten, Gennadi Zjoeganov, noemde Jeltsin een “zwakke rivaal”. De kans dat Jeltsin wordt herkozen is “minimaal”, meende de democraat Grigori Javlinksi. In een recente opiniepeiling haalt Jeltsin slechts negen procent, achter Zjoeganov en Javlinski (allebei achttien procent), de nationalistische generaal Aleksandr Lebed en de oogarts Svjatoslav Fjodorov (allebei zestien procent) en de populist Vladimir Zjirinovski (elf procent).

Dat betekent niet dat de huidige president kansloos is. In Polen had Lech Walesa een paar maanden voor de presidentsverkiezingen aldaar ook slechts een aanhang van vijf procent om uiteindelijk toch nog heel ver te komen. Het gaat bij de electorale kansberekening niet alleen om het gegeven dat in tijden van onzekerheid een volk zich uiteindelijk vaak verenigt achter de leider. Zeker zo belangrijk is het feit dat in de democratie naar Russisch model alle middelen van de staat door de zittende president kunnen worden ingezet.

Zo heeft Jeltsin de afgelopen weken al financiële toezeggingen gedaan aan de mijnwerkers, de gepensioneerden en de studenten. De door de president benoemde gouverneurs hebben opdracht gekregen in hun regio's stemmen voor hem te ronselen. En het hoofd van RTR, het tweede Russische televisienet dat volledig in staatsbezit is maar een gematigd onafhankelijke koers volgt, is donderdag door Jeltsin ontslagen. Televisie kan in een uitgestrekt land als Rusland tijdens de campagne een doorslaggevende rol spelen.

“Ik had hem al eens gezegd dat het liegen moest ophouden en dat alles ordelijk moet worden gedaan. Maar het is lijken hier, lijken daar”, verklaarde de president, die doelde op de journaalbeelden over Tsjetsjenië. Het ontslag van een televisiemaker door de president is niet abnormaal in post-Sovjet-Rusland, waar de door Jeltsin zelf opgestelde grondwet de president bijna onbeperkte bevoegdheden geeft. Veel meer dan zijn concurrenten heeft hij de mogelijkheid de gebeurtenissen tijdens de campagne - en misschien zelfs op de verkiezingsdag zelf - te beïnvloeden.

Jeltsins strategie lijkt er allereerst op gericht de tweede ronde te bereiken. Voor de presidentsverkiezingen van 16 juni hebben zich zoveel kandidaten gemeld dat naar verwachting geen van hen de grondwettelijk vereiste 50 procent van de uitgebrachte stemmen zal halen. Daarvoor zal in juli een beslissende ronde nodig zijn tussen de nummers één en twee. Het droomscenario van het Kremlin is een finale tussen Jeltsin en Zjirinovski. Maar ook bij een eindronde Jeltsin-Zjoeganov worden de zittende president kansen toegedicht, als de minste van twee kwaden.

De afgelopen weken heeft Jeltsin behalve de communist Zjoeganov daarom vooral ook de liberaal Javlinski aangevallen. “Geen van hen heeft al genoeg politieke ervaring opgedaan”, zei Jeltsin donderdag over de democratische politici in Rusland. Tegelijkertijd krijgt Zjirinovski van de staatstelevisie opmerkelijk veel ruimte voor zijn bekende mix van humor en opruiende taal. Jeltsins strategie is duidelijk. Of hij afdoende is moet blijken. Wat de vergelijking met Lech Walesa betreft: Walesa verloor.

    • Hans Nijenhuis