Hollands Dagboek

Paul Kalma (Rotterdam, 1948) is socioloog. Sinds 1977 werkt hij bij de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de Partij van de Arbeid dat vorige week zijn vijftig-jarig bestaan vierde. In 1989 werd Kalma er directeur. Een paar maanden geleden publiceerde hij 'De wonderbaarlijke terugkeer van de solidariteit', een kritiek op de 'liberale' koers van de PvdA in de afgelopen jaren. Kalma bezocht vorige week het PvdA-congres. Hij is getrouwd en heeft een dochter van 11.

Woensdag 17 februari

De week begint, alsof we het aan voelden komen, met voetbal.

Aan het ontbijt met (dochter) Livia Zaragoza-Ajax nabesproken. Ik begrijp niet waarom sommige Ajax-spelers zo graag een gele kaart wilden hebben. Ze legt het geduldig uit. Wie al een gele kaart heeft, kan er maar beter nog één bij krijgen. Dan wordt je geschorst, en ben je 'schoon' als de echt belangrijke wedstrijden beginnen. En dus maar een vuile overtreding maken? L., gedecideerd: 'Ja, en wel zo snel mogelijk.'

Later die ochtend de wekelijkse, meestal chaotische en uitbundige vergadering van de wetenschappelijke staf. Met z'n vieren blikken we terug op de viering van het vijftigjarig bestaan van de WBS, op 5 februari. Mooie verhalen en een zeer geanimeerde receptie, met bijna vierhonderd belangstellenden.

's Avonds nog een reünie van oud-medewerkers van de Stichting. Socialisten kúnnen feestvieren, zo concluderen we opgelucht. En Wim Kok had, sprekend op de receptie (ditmaal?) gelijk: 'De WBS werd vier dagen vóór de Partij van de Arbeid opgericht - en heeft die voorsprong nooit meer prijsgegeven.'

Vroeg in de middag met de trein naar Lochem, waar het Genootschap van Burgemeesters twee dagen confereert. De volgende dag komt hockey-coach Tom van 't Hek over 'teambuilding' praten. Aan mij is in alle ernst het thema 'grensverleggend denken' toegewezen. Ik houd het op een pleidooi voor open, responsief bestuur; voor het intensiever betrekken van burgers en maatschappelijke organisaties bij de politiek.

De middag begint wat landerig, maar met de discussie komt er vaart in. Schaadt al die inspraak de bestuurskracht niet? Waren de referenda in Amsterdam en Rotterdam een misser, of legden ze genadeloos het falen van de gemeentebesturen bloot? Hoe zit 't met het primaat van de politiek?

Om zes uur weer terug naar het station. Ten afscheid krijg ik, behalve cadeaubonnen, een lunchpakket in handen gedrukt, bevattende: twee broodjes ham, sinaasappelsap, twee stroopwafels en een reep chocola.

Donderdag

Vroeg op om mijn tweewekelijkse column voor de Volkskrant te schrijven. Het onderwerp dringt zich al dagenlang op: de privatisering van de Ziektewet. De Eerste Kamer-fractie van de PvdA heeft nee gezegd en ja gestemd, en wordt daar nu van alle kanten op aangesproken. Maar het is niet de kern van de zaak. De kern is dat, tegen alle redelijke argumenten, tegen een zee van protesten in (van de hele medische wetenschap, van het voltallige bedrijfsleven, van de vakbeweging) het regeerakkoord wordt doorgezet. Zelfs een geleidelijke invoering zit er niet in. Zo wordt de verzorgingsstaat, bijna nonchalant, afgebroken - schrijf ik boos.

Thuis is inmiddels Vrij Nederland gearriveerd, dat mij met het oog op het PvdA-congres van zaterdag interviewde. Het oordeel van Din (mijn vrouw) is betrekkelijk mild: de foto kan er mee door, het artikel ook. 'Maar het stuk over Bert is leuker.' Bert is onze bevriende buurman, loods en oud-stuurman in de sleepvaart, die een paar pagina's verder in VN staat.

Het is waar: zijn interview ('Ik riep tegen die matroos: Philip, snijen!') is leuker. Het gaat ook helemaal niet over de PvdA. Of toch? Bert in VN: 'Vooral op die ouwe bakken schiet het wel eens door mijn hoofd: als hij het nu niet doet, keilen we met z'n allen de sluisdeur in.'

Vrijdag

Een artikel voor ons maandblad Socialisme & Democratie geredigeerd, en de auteur ingelicht. Daarna een moeizaam gesprek met R. Ze verwijt de WBS-staf een 'antipartij-mentaliteit', deloyaal gedrag. Ik word pisnijdig en repliceer dat we kritisch zijn en misschien een grote mond hebben, maar dat er bij ons niet gemanoeuvreerd, gelekt of met de ellebogen gewerkt wordt. En dat al die kritiek eigenlijk van hondetrouw aan de partij getuigt.

Aan het eind van de middag naar Zwolle, waar het PvdA-bestuur ter voorbereiding van het congres urenlang vergadert. Daarna met z'n allen in een eenvoudig hotel. Beneden aan de bar de Wereldomroep aan de telefoon. Gretig: “Volgens het ANP heeft Wim Kok u en andere critici zojuist 'lafheid met terugwerkende kracht' verweten. Wilt u reageren, u bent dan direct in de uitzending.” Liever niet. Wat een circus.

Om de partijbegroting te ontzien hebben we twee-persoonskamers gekregen. Ik ben ingedeeld bij J., een aardig collega-bestuurslid. Opmerkelijk: hoe twee mannen die elkaar nauwelijks kennen, al snel het gedrag van een echtpaar vertonen. Min of meer gelijktijdig naar bed, wachten tot de ander z'n glas op heeft.

De volgende ochtend zegt J. als hij de kamer uitgaat: “Vergeet je de sleutel niet, Paul?” “Nee schat”, denk ik.

Zaterdag

De PvdA viert officieel haar vijftigste verjaardag, maar in het congres is geen beweging te krijgen.

Een weinig inspirerende resolutie, bedoeld als samenvatting van enkele maanden discussiëren, wordt moeizaam afgehandeld. En de spanning over de Ziektewet ebt halverwege de dag al weg, als Karin Adelmund Kok verbaal de hand reikt ('het beste kabinet dat op dit moment mogelijk is') - en daarmee luid applaus oogst. Kok zelf gebruikt de kritiek van Bolkestein op de PvdA om de eigen gelederen te sluiten. En klaar is kees.

Valt het met de onvrede in de PvdA dan wel mee? Dat is niet mijn indruk. Ook dit keer onderschat de partijtop de psychologische uitwerking van harde, slechte gemotiveerde ingrepen in de sociale zekerheid. Alleen: op het congres komt die malaise maar beperkt tot uitdrukking. Oppositionele moties worden, in het overleg tussen bestuur en afdelingen, moeiteloos van hun tanden ontdaan. Nieuwe gezichten ontbreken. De kritiek wordt stuntelig of in een sterke verouderd vocabulaire verwoord.

Ziehier de paradox van (de helaas tijdelijk gevelde) Rottenberg: toen de gewestelijke 'partijbaronnen' nog glorieerden, verstarde de partij. En nu ze weg zijn, kan diezelfde partij geen vuist meer maken.

Zondag

Erg lang in bed gelegen - terwijl D. boven aan het werk is en L. van een 'slaapfeestje' aan het bijkomen is. Ik ben vastbesloten de woorden 'sociaal-democratie' en 'PvdA' een week lang niet uit te spreken.

De tv heeft er kennelijk ook genoeg van en bijt zich vast in de door de KNVB ontketende voetbal-oorlog. Wat is erger? De platte commercie van Staatsen c.s.? Of de vette verontwaardiging (van al dat boter op het hoofd) van Van der Louw? De gevaren van 'markt, markt en nog eens markt' gereduceerd tot de vraag of twee gulden extra per maand niet veel te veel is. Wat een treurnis.

Ik lees de Winterliche Reise naar Servië van Peter Handke. Lange tijd heb ik zijn boeken stuk gelezen (Wünschloses Unglück, Das Gewicht der Welt), tot de humorloze harmonie bij H. aan de macht kwam. Nu opnieuw een poging, dankzij de onvolprezen 'Letter & Geest'-bijlage van Trouw, die het boekje in twee afleveringen integraal publiceerde.

Alleen de vertaalde titel ('Gerechtigheid voor Servië') is ongelukkig. Hij verwijst te veel naar de heftige polemiek die Handke al heeft opgeroepen. De 'Winterreis' zou een slag in het gezicht zijn van alle tegenstanders van de Servische dictatuur. Maar dat klopt niet. Het is een merkwaardig geschrift: opgelegde mystiek en een enkele gezochte provocatie, maar ook prachtige beschrijvingen, een naïef-ontroerend zoeken naar vrede en een snijdende kritiek op de 'vastgeschreven taal en de verstarde beelden' van de massamedia.

Maandag

Alle inleidingen, presentaties, conferenties, jubilea en congressen zijn even achter de rug. M'n agenda maakt een angstaanjagend lege indruk. Brieven van enkele gewaardeerde en minder gewaardeerde partijgenoten beantwoord. Gebeld over een conferentie over genetica, die de WBS in het voorjaar gaat organiseren. En gebeld met H., eindredacteur van een bundel opstellen ter herinnering aan Jan Kassies. “Je stuk”, zegt H., “moet niet over Jan gaan; Jan moet organisch met je verhaal verbonden zijn.” En samen ziet we de overledene lichtelijk de wenkbrauwen optrekken. Met D. tegen de oude vrienden K. en L. getennist. Daarna in m'n eentje, opgestookt door Handke's lofprijzingen, naar Underground van Kusturica. Een hilarische, hartverscheurende film over Joegoslavië. De beelden boren zich in je geheugen: de brandende invalide-wagen; het bombardement in 1941 van een dierentuin (met uiteengereten tijgers en apen), terwijl een ladderzatte partisaan in een spiegel een blote hoerekont begluurt.

Thuis is alles rustig.

Dinsdag

Ik krijg W. op bezoek, secretaris van de Stichting voor het Nieuwe Zuid-Afrika. Sinds een half jaar ben ik daar bestuurslid. We proberen, met geld van Buitenlandse Zaken, het democratiseringsproces in Zuid-Afrika te stimuleren. Verstrekken subsidie voor scholing, media-training, gezamenlijke conferenties, en dergelijke.

Alle (democratische) partijen in Nederland zijn in het bestuur vertegenwoordigd. Neven-doelstelling, en in de praktijk erg belangrijk: het bevorderen van samenwerking tussen de vaak sterk rivaliserende partijen daar. En dus ook van onze kant: niet alleen op eigen houtje opereren, niet alleen contact zoeken met je meest favoriete 'counterpart' in Zuid-Afrika - als die in het partijenlandschap daar al überhaupt te vinden is.

In het begin van de avond naar mijn jarige broer en zijn vriend. D. heeft een prachtig cadeau uitgezocht, althans dat vinden we zelf: een video van de Zwitserse kunstenaars Fischli en Weiss ('Der Lauf der Dinge'). Een aan een touw opgehangen vuilniszak zwaait heen en weer, en zet een staande autoband in beweging, die tegen een plank aanbotst, die omverklapt en een kaars laat omvallen, die een vloeistof in brand zet, die langzaam van een schotel in een fles druipt, waaruit een balletje - enzovoort. Om uren naar te kijken - zo moet tenslotte ook de jarige toegeven.

's Avonds in Het Parool een interview met VVD-Euro-parlementariër Gijs de Vries. Hij verdedigt Kohl die het stagneren van de Europese eenwording een gevaar voor de vrede heeft genoemd - en die daarop door de Engelse Conservatieven (en door Bolkestein in de Tweede Kamer) fel is aangevallen. De Vries: “Het nationalisme klinkt steeds rauwer. Leiders als Kohl doen er goed aan die tendenzen aan de orde te stellen.”

Het domste dat we kunnen doen: denken dat er in de VVD alleen maar Bolkesteins zitten.

Woensdag 14 februari

Opnieuw stafvergadering. We bespreken de plannen voor de komende maanden; onder meer de voorbereiding van een internationale conferentie, waarover we met de Duitse Ebert Stiftung in gesprek zijn.

Terugkijkend op het congres zijn we het over één ding redelijk eens: het verder oprukken van de 'beheers'- of 'controle'-politiek, niet alleen in de PvdA. De kloof tussen de Haagse binnenwereld en de buitenwereld wordt groter. Het debat met de samenleving vindt nauwelijks plaats. Protesten, nieuwe ideeën, alternatieve voorstellen - ze zijn eigenlijk alleen maar lastig voor de coalitie. We regelen het in Den Haag zelf wel. En bij de volgende verkiezingen zien we verder (premier-bonus, Bolkestein-effect).

En dan vertel ik het meest deprimerende verhaal dat ik, uit eerste hand, over de Ziektewet hoorde. Zegt het Tweede-Kamerlid tegen het Eerste-Kamerlid: 'Wat stom van jullie! Wij hadden het net zo mooi stil gehouden!'

Politiek anno 1996.