De lijdende Rus

DANIEL RACOUR-LAFERRIERE: The slave soul of Russia. Moral masochism and the cult of suffering

330 blz., New York UP 1995, ƒ 82,30

Komt het ooit nog goed met Rusland? Waarschijnlijk niet, althans zolang als het aan de Russen zelf ligt. Er was zeventig jaar communistische dictatuur nodig voordat de Russen langs democratische weg een communistische partij (en wellicht straks een communistische president) aan de macht hielpen. Een bende terroristen gijzelt een dorp en de machthebbers schieten het dorp aan flarden. De bendeleiders ontkomen. De gijzelaars sterven. Geen ander volk heeft zichzelf de afgelopen eeuw zoveel leed berokkend als de Russen, en ze lijken niets te hebben geleerd.

De Russen lijden. Sterker, ze wentelen zich in hun lijden. Ze weten en ze willen niet anders. Russen zijn behept met een slavenmentaliteit, oppert de Amerikaanse Slavist Daniel Rancour-Laferriere in The slave soul of Russia. De fameuze Russische ziel, aldus Rancour, is een ziel van slaven, van masochisten. Russen lijden onder de verstikkende zorg van de dominante moeder, onder de dwang van voortdurend schuldbesef, onder onderworpenheid en zelfvernietigingsdrift, onder de terreur van het collectief en de dictatuur van tsaren en communisten.

Slavenmentaliteit

The slave soul of Russia is niet het eerste boek waarin de Russen een slavenmentaliteit wordt toegedicht. Het is een dikwijls geopperde veronderstelling, zowel door Russen zelf als door buitenstaanders. Is het een waanidee of een rake typering? Na lezing van Rancours boek neig ik naar laatstgenoemde karakterisering.

Hoewel de auteur zich soms overgeeft aan overdrijvingen en psycho-analytische diepzinnigheden, is The slave soul of Russia, gebaseerd op een uitgebreide studie van Russische literatuur en volkswijsheden (uitdrukkingen, gezegden en spreekwoorden), niet alleen een leesbare en vermakelijke maar vooral een herkenbare analyse van de Russische volksaard.

Moreel masochisme is een aan het Freudiaanse denken ontsproten, milde afwijking van het denken en handelen van de in andere opzichten gezonde mens, die iedere gelegenheid zoekt te lijden, te worden vernederd, te worden verslagen. Hij (of zij) zal altijd zijn andere wang toekeren. Wie hem vernedert of hoe hij wordt vernederd is onbelangrijk; als hij maar wordt vernederd. Hoewel masochisme een eigenschap (afwijking) is van de individuele psyche, waaronder noch alle Russen, noch uitsluitend Russen lijden, meent Rancour dat het dermate wijdverbreid is onder de Russische bevolking dat het als een nationale karaktertrek kan worden beschouwd. De Russische 'slavenziel' beschouwt hij als de metaforische uitdrukking van deze mentaliteit - een mentaliteit waarvan het gehele maatschappelijke leven zou zijn doortrokken.

De wortels van fatalisme, van schuld- en zondebesef en van alle overige karaktertrekken van moreel-masochisme vindt Rancour in de pre-Oedipale relatie tussen moeder en kind (onvoldoende aandacht of juist overdreven zorg, verwaarlozing of mishandeling). De moeder heeft als het ware haar kind verslagen, zo luidt de Freudiaanse theorie volgens Rancour, en het kind, onbekend met de mogelijkheid te winnen, groeit op als iemand die is geneigd tot zelfverloochening en -verachting.

De moederfiguur speelt een cruciale rol in het moreel-masochisme van de Russen. De Slavische ziel is een vrouw, de eerste en belangrijkste vrouw: de moeder. De aard van het Russische volk is 'vrouwelijk', citeert Rancour de filosoof Nikolaj Berdajev, “vrouwelijk, passief en onderworpen. Het Russische volk wacht altijd op zijn bruidegom, zijn echtgenoot, zijn meester. Rusland is een onderdanig, een vrouwelijk land”. De moeder is niet alleen de personificatie van Rusland, desnoods van de Russische grond ('moeder aarde'); ze is vooral de personificatie van het lijdende Rusland. “Of de Russische vrouw nu wordt bemind of gehaat, of ze nu wordt aanbeden of geslagen (...), ze lijdt”, stelt Rancour. “Het is belangrijk dat ze lijdt. Vrouwen offeren zichzelf op met lijdzaam geduld, zij verlossen zichzelf en anderen met hun ellende. Soms, niet altijd, is hun lijden van masochistische aard.”

Misschien ligt dit lijden ten grondslag aan het feit dat Russische vrouwen vrijwel zonder uitzondering aantrekkelijker, zelfstandiger, krachtiger en ondernemender zijn dan hun mannen. Licht ironiserend zou men kunnen stellen dat de meeste Russische mannen hun leven lang verwende, luie, ingebakerde en heimelijk op hun moeder verliefde kneuzen blijven, voor wie romantiek en galanterie alleen vóór het huwelijk gelden. Russische vrouwen moeten wel moreel-masochistisch van aard zijn om zich iedere keer weer door die mannen te laten verleiden, misleiden en, uiteindelijk, onderdrukken.

Gehoorzaamheid

Wat is oorzaak en wat is gevolg in de relatie tussen de masochistische gesteldheid van de individuele Rus, het cultureel-masochistische gehalte van de Russische samenleving of het tirannieke karakter van de Russische politiek? Rusland biedt zijn bewoners ongekende gelegenheid pijn te lijden, zich schuldig en nietig te voelen, merkt Rancour op. “Er is altijd een rij om in te staan, een restaurant om je de toegang te weigeren, een bureaucraat om je te schofferen, een icoon om voor te buigen, een zonde om te berouwen, een badhuis om jezelf te slaan, een verklikker om je te aan te geven, een ambtenaar om om te kopen.”

De kern van de zaak is echter toch de Rus zelf, benadrukt Rancour. Masochisme is een kwestie van het individu en de psychische gesteldheid van de individuele Rus ligt ten grondslag aan het cultureel masochisme van de Russische samenleving. De Russische neiging tot gehoorzaamheid en onderdanigheid is de oorzaak, niet het gevolg van de dictatuur waaronder de Russen altijd hebben geleefd. En hij is niet bijzonder optimistisch. Zolang de Russen zich niet bevrijden van hun 'slavenpsychologie' (waarvan hun masochisme deel uitmaakt), zolang ze niet begrijpen dat het collectief, de partij, de regering, de natie, het Moederland er toch vooral voor het individu is en niet andersom, zolang zullen de Russen lijden, lijden onder zichzelf.

    • A.W.M. Gerrits