Bekentenissen in 't Zuid-Afrika na de apartheid

Diogenes, zondag 18 febr., Ned.3, 21.22u.

Hoe is het mogelijk dat er in Zuid-Afrika na het verdwijnen van de apartheid in 1991 geen bijltjesdag heeft plaatsgehad? Waarom is wraak uitgebleven? “Zwart en blank kunnen opmerkelijk goed met elkaar overweg', zegt aartsbisschop Desmond Tutu zelfs. Hebben de twee kampen elkaar vergeven? In de Diogenes-documentaire Over waarheid en verzoening in Zuid-Afrika staat deze vraag centraal.

Tijdens het apartheidsregime werden politieke misdaden begaan door regering zowel als ANC, daarover bestaat in Zuid-Afrika geen discussie meer. Alleen was het aantal moorden en intimidaties die het (blanke) leger uitvoerde vele malen groter dan de terreurdaden van het overwegend zwarte ANC. En de 'zwarte' acties, waren, zo erkennen de meeste voormalige blanke overheersers nu, een min of meer te rechtvaardigen reactie op de onderdrukking.

De huidige zwart/blanke Zuidafrikaanse regering onder leiding van Nelson Mandela besloot na haar aantreden in 1994 dat er geen algehele amnestie zou komen, maar ook geen massale processen. Om de feiten uit het verleden boven water te krijgen werd een gemengde 'Waarheidscommissie' ingesteld, onder leiding van Tutu, die momenteel bezig is alle begane wreedheden van de afgelopen decennia tegen het licht te houden. Bepaald is dat zij die hun politieke vergrijpen eerlijk bekennen worden ontslagen van rechtsvervolging, zij die dat niet doen moeten boeten.

Diogenes brengt enkele opvallende bekentenissen in beeld. Gerrie Hugo, tijdens de apartheid lid van een blanke door de regering gesteunde terreurgroep, biecht zijn daden openlijk op. Hugo zegt te zijn opgegroeid in een systeem, waarin apartheid vanzelfsprekend was. Nu zegt hij: “De (overgebleven) verdedigers van de apartheid moeten worden gestraft.” De 'andere kant', leden van de vroegere commandogroepen van het ANC spreken eveneens vrijuit. Typerend voor de razensnelle verandering die zich in Zuid-Afrika heeft voltrokken is de status van Moe Shaik, enkele jaren geleden nog een spion van het ANC, nu hoofd van de Zuidafrikaanse geheime dienst, waar hij vele blanken onder zich heeft.

Blijft de vraag of in Zuid-Afrika inderdaad de verzoening heeft gezegevierd. Helaas geeft Diogenes daar geen antwoord op. Hoe leven blank en zwart nu naast elkaar? De kijker blijft in het ongewisse waarom Tutu hierover zo positief is, terwijl de nabestaanden van omgekomen slachtoffers dat niet zijn. “Het spijt me, ik kan niet vergeven”, zegt een blank lid van het ANC, dat vrouw en kind verloor bij een 'blanke' bomaanslag. De ouders van een zwarte jongen, geëxecuteerd door het Zuidafrikaanse leger willen van verzoening evenmin iets weten.

Onbelicht in de documentaire blijft verder het geweld dat zwarte groepen elkaar aandeden. Want, hoe verwerpelijk de apartheid ook was, niet alle terreurdaden waren het gevolg van de blanke overheersing. Tegenstellingen tussen zwarte volkeren en partijen onderling, met name ANC en Inkatha, waren een andere geweldsfactor van belang en is dat nog steeds.

Aan de commissie van bisschop Tutu de taak de waarheid over dit alles te achterhalen. Uitspraak over twee jaar.