Grote Aantrekker in de Melkweg lijkt eindelijk opgespoord

Astronomen hebben waarschijnlijk de kosmische structuur ontdekt die verantwoordelijk is voor de grootschalige bewegingen in de wijde omgeving van ons melkwegstelsel. De boosdoener bevindt zich op een afstand van ongeveer 300 miljoen lichtjaar in de richting van het (zuidelijke) sterrenbeeld Norma. Het bestaan van zo'n structuur werd tien jaar geleden voorspeld op grond van de snelheden van sterrenstelsels in dit deel van het heelal. Die snelheden waren anders dan men op grond van de uitdijing van het heelal zou verwachten: alle stelsels bleken tevens min of meer naar één punt te worden getrokken.

Pogingen om de ware aard van deze Grote Aantrekker te achterhalen werden bemoeilijkt door het feit dat het betreffende gebied aan de hemel precies in het vlak van ons melkwegstelsel ligt. Door de donkere stofwolken kunnen astronomen in dit vlak niet ver weg kijken en zeker niet naar iets wat zich buiten het melkwegstelsel bevindt. Op den duur gingen astronomen zelfs aan het bestaan van de Grote Aantrekker twijfelen en vijf jaar geleden werd hij door sommigen dood verklaard: de aantrekking van bekende sterrenstelsels zou voldoende zijn om de gemeten bewegingen te kunnen verklaren.

De Nederlandse astronome Renée Kraan-Korteweg heeft al jaren - eerst in Basel, toen in Groningen en sinds kort in Parijs - een programma geleid voor het opsporen van sterrenstelsels die (gedeeltelijk) schuil gaan achter het vlak van de Melkweg. Daartoe werden grote delen van de zuidelijke melkweg systematisch en minutieus afgezocht op sterk uitvergrote fotografische opnamen. Tussen de vele sterren en stofwolken konden zo meer dan 10.000 onbekende sterrenstelsels worden gevonden. Alleen een strook van 6ß8 à 7ß8 breedte langs de 'hartlijn' van de Melkweg bleef volkomen ondoorzichtig en dus 'leeg'.

Samen met collega Patrick Woudt heeft Kraan-Korteweg nu ontdekt dat zich aan de zuidelijke rand van het schijnbaar lege gebied een grote concentratie van sterrenstelsels bevindt. Deze concentratie valt precies samen met een al eerder ontdekte cluster, Abell 3627 geheten, die op oudere hemelfoto's uit slechts zestig sterrenstelsels leek te bestaan. Het nieuwe onderzoek laat echter zien dat de cluster uit meer dan 600 stelsels bestaat: als de band van de Melkweg er niet precies overheen liep, zou deze cluster de meest opvallende aan de zuidelijke hemel zijn (Nature 8 febr, p. 489 en 519).

De cluster bevindt zich aan de hemel op slechts 9ß8 van de voorspelde positie van de Grote Aantrekker. Ook de gemeten afstand komt overeen met die van de Grote Aantrekker. Dat maakt het heel waarschijnlijk dat deze structuur nu inderdaad is gevonden: de grootste concentratie van materie in ons deel van het heelal. De cluster is waarschijnlijk de belangrijkste component van een nog veel grotere, langgerekte 'supercluster' van stelsels, die zich uitstrekt over een afstand van honderden miljoenen lichtjaren. Zulke langgerekte structuren worden ook in andere richtingen in het heelal gevonden: zij houden direct verband met de - nog vrij onbekende - processen in het heelal kort na de Oerknal.

    • George Beekman