Droom grondige hervorming Italië is voorlopig vervlogen

ROME, 14 FEBR. Het was te mooi om waar te zijn. “Laten we allemaal onze beste mensen inzetten voor een grote onderhoudsbeurt van de Italiaanse staat, om die beter en effectiever te laten functioneren”, had Silvio Berlusconi in een tot de verbeelding sprekend verkooppraatje voorgesteld.

Zes weken lang is met veel energie gesproken in ingewikkelde discussies hierover. Het zakenkabinet van Lamberto Dini moest worden opgevolgd door een hervormingskabinet met bijna kamerbrede steun, om na de instorting van het oude bestel twee jaar geleden verder te gaan met de staatsrechtelijke opbouw van een Tweede Republiek.

Voor Italië was dit nog belangrijker dan politieke stabiliteit tijdens het voorzitterschap van de Europese Unie. Dat was vaak als argument gebruikt om niet te gaan kiezen. Maar het perspectief van politieke hervormingen appelleert aan de lang gekoesterde droom van een gestroomlijnde democratie.

Corruptie, de chronische inefficiëntie van de overheidsbureaucratie, onduidelijke wetgeving en het begrotingstekort hebben allemaal in meerdere of mindere mate een structurele component. Het ligt ook aan de manier waarop de Italiaanse staat is ingericht. Als die verandert, zou ook een deel van de problemen kunnen verdwijnen.

Toen Berlusconi en de linkse leider D'Alema hierover twee weken geleden een principe-akkoord sloten, mocht Antonio Maccanico gaan proberen op basis hiervan een kabinet te formeren. Iedereen zei in beginsel ja, maar Antonio Maccanico moest constateren dat de meningsverschillen over de uitwerking onoverbrugbaar zijn.

Links en rechts proberen elkaar de zwarte piet toe te schuiven. Massimo D'Alema, de leider van de Democratische Partij van Links, zegt dat Berlusconi zich heeft laten ringeloren door zijn bondgenoot Gianfranco Fini van de Nationale Alliantie, de voormalige neo-fascisten. Volgens D'Alema wil Fini helemaal geen hervormingen, maar zo snel mogelijk verkiezingen.

Fini heeft daar nooit een geheim van gemaakt. Hij staat er goed voor in de opiniepeilingen. Hij vreesde naar de tweede rang te worden geschoven door een akkoord tussen Berlusconi en D'Alema. En hij hoopt op termijn Berlusconi's plaats in te nemen als de leider van rechts.

Daarom heeft hij het spel hard gespeeld. Maar in essentie heeft hij niet meer gedaan dan tegen Berlusconi zeggen dat hij D'Alema aan zijn afspraak moest houden. Die was: een presidentieel stelsel à la Frankrijk, met enige correcties. D'Alema legde zoveel nadruk op de correcties dat het erop leek dat hij het hele akkoord wilde verdunnen. Bovendien had D'Alema er bezwaar tegen dat een kabinet die hervormingen uitdrukkelijk als doelstelling zou opnemen in zijn regeringsprogramma.

De inhoud van de hervormingen, meer dan de ruzie over de vraag welke ministers er in een kabinet zouden moeten komen, is de reden van de breuk. Fini hecht erg aan een presidentieel stelsel: De Gaulle is zijn grote voorbeeld. Berlusconi stapt zo makkelijk over van het ene naar het andere plan dat het hem niet veel lijkt te kunnen schelen, als er maar geen verkiezingen komen. De justitie en de verkoopplannen van een deel van zijn tv-imperium geven hem al genoeg kopzorgen. En D'Alema zegt dat hij kan leven met een semi-presidentieel stelsel, maar hij wil wel garanties tegen een sterke man.

Het rechtse blok is, zij het met moeite, verenigd gebleven. Maar bij links is openlijke ruzie uitgebroken. Romano Prodi, de kandidaat-premier van links, was woedend op D'Alema. Hij heeft nooit geloofd in een hervormingskabinet en zag dat alleen maar als een poging tot tijdrekken, omdat ook D'Alema liever niet wil gaan kiezen. Prodi vreest dat D'Alema de klok wil terugdraaien en zelf de lakens wil uitdelen, terwijl Prodi's centrum-linkse coalitie met als symbool de olijftak nu juist bedoeld was om de dominerende positie van D'Alema's PDS te verwateren en zo centrum-links een bredere aantrekkingskracht te geven.

Met Prodi verschilde D'Alema om tactische redenen van mening, maar met de kleine linkse Italiaanse Volkspartij (PPI), de voormalige linkervleugel van de christen-democraten, was het conflict inhoudelijk. De PPI wil een stelsel zoals dat in Duitsland bestaat, met een sterke bondskanselier.

Zes weken zijn nu verloren gegaan. De 71-jarige oud-minister Maccanico, een man met een indrukwekkende staat van dienst achter de schermen, is gemangeld tussen Berlusconi, Fini en D'Alema. De droom van een grondige hervorming van de Italiaanse staat lijkt voorlopig vervlogen, al probeert Berlusconi die levend te houden met zijn voorstel om een aparte grondwetgevende vergadering te kiezen. Maar president Scalfaro's mogelijkheden om vervroegde verkiezingen te vermijden worden steeds kleiner.