Krappe overwinning doet positie van Dole geen goed

DES MOINES, 13 FEBR. Nog steeds is Bob Dole de koploper in de strijd om de Republikeinse nominatie voor de presidentsverkiezingen. Maar van verschillende kanten is zijn positie, die enkele maanden geleden nog zo sterk leek, nu aangetast. Na zijn wel erg krappe overwinning in de caucuses in Iowa zullen de twijfels over zijn kansen de komende week alleen nog maar worden aangewakkerd, binnen de Republikeinse partij en daarbuiten.

Weliswaar is Dole er in Iowa in geslaagd om de plotseling opgekomen Steve Forbes voorlopig op een afstand te houden. Maar terwijl Dole en Forbes elkaar de afgelopen week in venijnige reclamespotjes probeerden zwart te maken, grepen twee andere andere rivalen hun kans. De uitslag in Iowa is voor Pat Buchanan en Lamar Alexander een welkome duw in de rug, die hun campagnes vaart en geloofwaardigheid kan geven. Ze kondigden gisteren allebei al aan zichzelf als de enige echte rivaal van Dole te zien. Om die aanspraak waar te maken zullen ze de politieke veteraan uit alle macht bestrijden, te beginnen in de campagne voor de belangrijke voorverkiezingen in New Hamsphire, volgende week dinsdag.

Dole heeft zich verzekerd van de steun van het partij-establishment en een indrukwekkende verzameling geldschieters - twee niet te verwaarlozen factoren. Maar tot nu toe heeft hij onder de kiezers niet veel enthousiasme weten los te maken. De stemming van gisteravond, waar niet meer dan een magere 100.000 Republikeinen aan meededen, was slechts een indicatie van de krachtsverhoudingen in de komende verkiezingsstrijd. Maar in deze staat, waar men Dole al zolang en zo goed kent, waar men weet dat hij de boeren van Iowa nooit in de steek laat en waar hij acht jaar geleden dan ook 37 procent van de stemmen haalde, was zijn uitgangspositie uitgesproken sterk. Als zijn rivalen hem in Iowa al zo dicht kunnen benaderen, dan ziet het er niet goed voor Dole uit in staten waar de steun voor hem minder vanzelfsprekend is.

Met Buchanan heeft Dole een echte protestkandidaat als tegenstander, die binnen de Republikeinse partij fel omstreden is. Buchanans uitgesproken nationalistisch conservatisme, zijn protectionistische visie op de economie en zijn tirades tegen abortus en homoseksualiteit zijn bij een aanzienlijke groep kiezers erg populair. Hij spreekt zowel de lage inkomensgroepen aan die bitter zijn over de economische onzekerheden in hun bestaan, in een tijd waarin bedrijven grote winsten maken, als de conservatieve christenen van de Christian Coalition. Wellicht kan hij ook de groep kiezers voor zich winnen die in 1992 voor Ross Perot hebben gestemd.

Maar ook veel Republikeinen vinden Buchanan te ver gaan, en vrezen dat hij diepe verdeeldheid in de partij zal zaaien en gematigde kiezers zal wegjagen. Het lijkt daarom niet erg waarschijnlijk dat hij de nominatie in de wacht kan slepen. Als hij Dole's enige tegenstander was geweest, zou de situatie van de senator dan ook heel wat rooskleuriger zijn.

Maar als Dole in een felle strijd met Buchanan verder beschadigd wordt, zal Lamar Alexander graag naar voren treden als de logische keuze om de twee delen van de partij te verzoenen. Bovendien afficheert ook Alexander zich met succes als protestkandidaat, zij het op een minder populistische manier dan Buchanan. Hij presenteert zich als een buitenstaander die korte metten zal maken met de politici en bureaucraten in Washington. Met die anti-Washingtonhouding, waar Republikeinen erg gevoelig voor zijn, maken ook andere kandidaten goede sier. Maar de ervaren politicus Bob Dole, die al zolang in het centrum van de politiek opereert, is kwetsbaar voor het voortdurende gehamer op dat thema. Het zal Alexander, maar ook Buchanan en Forbes alleen maar aanmoedigen.

De bliksemcampagne van Forbes in Iowa, die miljoenen heeft gekost, heeft de veelbesproken nieuwkomer in de politiek nog niet de doorbraak opgeleverd waarop hij had gehoopt. Zijn harde, tegen zijn concurrenten gerichte reclamespotjes hebben zijn steun volgens opiniepeilingen de afgelopen dagen wat doen afkalven. Maar tien procent is voor een kandidaat die achttien weken geleden nog bij vrijwel niemand bekend was, nu ook weer niet te verwaarlozen. Het lijkt te vroeg om Forbes al af te schrijven, zeker als hij de komende weken het royale bestedingspatroon volhoudt waarmee hij in Iowa zendtijd opkocht op radio- en televisie. Als hij bovendien een echte campagne-organisatie weet op te zetten met lokale afdelingen en vrijwilligers, kan hij met zijn originele programma toch nog een serieuze kans maken. Twijfelachtiger is het of ook Gramm zich nog op kan werken, nu Buchanan zich zo duidelijk als dé conservatieve kandidaat heeft kunnen bewijzen.

Behalve over kandidaten, gaat het de komende maanden ook over de thema's die zij uitdragen. Wat er ook van Forbes terechtkomt, zijn plan voor een uniform belastingtarief staat nu hoog op de Republikeinse agenda. Zo kan ook Buchanan, hoe het ook afloopt met zijn kandidatuur, de komende weken en maanden zijn stempel drukken op de politieke koers van de Republikeinen voor de komende jaren: met zijn pleidooi voor afschaffing van het vrijhandelsverdrag NAFTA bijvoorbeeld, of met zijn plan voor een immigratiestop van vijf jaar.

Tot nu toe is Dole het debat over de inhoudelijke verschillen met zijn rivalen nog niet aangegaan. Zijn bewezen moed en ervaring zijn de voornaamste argumenten waarmee hij zich aanprijst. De uitgesproken Buchanan zal er alles aan doen Dole kleur te laten bekennen.