Ondernemer Nyqvist: sfinx die afbladderde

Ingehaald als de grote, sterke man om het streekvervoer te moderniseren, moet topman C.J. Nyqvist van Verenigd Streekvervoer Nederland (VSN) na zes jaar het veld ruimen. Zijn commissarissen willen hem ontslaan. Nyqvists visie op de toekomst van het streekvervoer, in combinatie met een onconventionele manier van optreden, heeft zijn positie onmogelijk gemaakt.

Het gebeurde twee weken geleden, enkele dagen nadat bekend was geworden dat Chris Nyqvist, topman van het streekvervoer, onder toezicht van de raad van commissarissen was gesteld. Nyqvist kwam wat later op een receptie, waar hij ondanks de voor hem pijnlijke verwikkelingen naar toe was gegaan. Hij doorkruiste de zaal naar de hoek waar Wim Dik, van KPN, en NS-topman Rob den Besten al druk in een gesprek waren gewikkeld. Toen Dik aanstalten maakte om op te staan en hem de hand te schudden, zei Nyqvist: “Blijf maar zitten. Zo belangrijk ben ik niet.”

Christiaan Jacobus Nyqvist (52) kan erg confronterend zijn. Het is een van de eigenschappen waaraan de raad van commissarissen van zijn holding refereerde, toen die vorige week liet weten van Nyqvist af te willen. Zijn “persoonlijke vaardigheden, managementcapaciteiten en stijl van optreden” stonden een gezonde toekomst van de streekvervoerdersholding in de weg, schreef de president-commissaris, Arnold Walravens, de ondernemingsraad vorige week woensdag. De man die in zeseneenhalf jaar de omzet van zijn holding bijna verdubbelde en de winst met miljoenen deed toenemen, moet weg. Nyqvist weigert. Hij heeft een advocaat ingeschakeld.

Wat is er gebeurd sinds de spraakmakende, maar nog onomstreden Haagse ex-wethouder voor verkeer en vervoer de leiding over het streekvervoer kreeg? Voor Neelie Smit-Kroes, destijds minister van verkeer en waterstaat, was Nyqvists onconventionele optreden juist een belangrijke reden hem aan de top van de toen net opgerichte NV VSN (Verenigd Streekvervoer Nederland) te zetten. Zo had Nyqvist als liberaal Haags wethouder een historisch compromis over de verkeersafwikkeling gesloten met zijn collega voor ruimtelijke ordening, de sociaal-democraat Adri Duivesteijn.

Smit-Kroes redeneerde dat iemand die zo op het halen van resultaten gericht was dat hij er ruzie met zijn eigen partij voor over had, makkelijk veertien springerige streekvervoerbedrijven tot samenwerking zou dwingen. Een verleden als bedrijfsjurist en secretaris bij een ondernemersorganisatie pleitte ook voor de geboren en getogen Amsterdammer, wiens familie al enkele generaties het Zweeds niet meer beheerst. Nyqvist aarzelde niet, waarna Smit-Kroes als enig aandeelhouder van de streekvervoerders het convenant voor een 'enkelvoudige concernstructuur' opstelde. Achteraf bezien ligt de kiem van het huidige conflict waarschijnlijk in dit anderhalf kantje tellende stuk, waarin de taken van de holding vaag omschreven staan. Het is in ieder geval dat convenant waarnaar de ex-directeur van busmaatschappij NZH, jonkheer André Testa, verwijst om aan te tonen dat hij als directeur gelijk had toen hij een onafhankelijker positie voor zijn bedrijf opeiste. Sinds een jaar zit de jonkheer thuis; over de omvang van de afkoopsom wordt slechts gegist.

Maar ook de commissarissen verwezen naar het convenant toen zij onlangs een halt toeriepen aan het buitenland-beleid van de holding en aankopen in het internationale touringcar-wezen. In het convenant staat dat markten een regionaal karakter moeten hebben. En dan ligt Hanoi (Vietnam), waar VSN twee bijzonder winstgevende buslijnen exploiteert, ver weg. “Angst voor ondernemerschap”, noemt Nyqvist zo'n opstelling.

Zelf heeft Nyqvist het convenant van meet af aan ruim geïnterpreteerd. De 'strategische visie' die volgens het stuk zou moeten leiden tot 'resultaatgerichte bedrijven met ruimte voor ondernemerschap', hield voor hem in dat er taxibedrijven, touringcarondernemingen en reisbureaus moesten worden opgekocht, om in de komende concurrentiestrijd sterk te staan. De streekvervoerders wierpen zich op de markt van rij-opleidingen, brandstoffenverkoop, onderhoud en reparatie, en een aantal van hen fuseerde. Ze vormden molochen als Midnet, ZWN Groep, NZH en, het meest recent, Veonn (voorheen Fram en DVM). Nyqvists eerste aanvaringen dateren uit de begintijd van deze expansie. De man met het sfinx-achtige gezicht, die altijd maar zei dat hij niets anders deed dan het beleid van de overheid uitvoeren, zette veel kwaad bloed in de wereld van de 'vrije jongens', die zich het brood uit de mond gestoten zagen. Hij spaarde hen niet. Met een bedrieglijk bedeesde, monotone stem zei hij de meest harde dingen. De Bovag kwaad? Geen wonder, vond Nyqvist: “Die bedrijfjes renderen allemaal even slecht. Ze zouden die bedrijfstak eens moeten saneren. Maar daar hoor je niemand over.”

Toch zag Hanja Maij-Weggen, de nieuwe minister, zich al snel genoodzaakt een onderzoek naar vermeend misbruik van subsidiegeld te laten uitvoeren. Het onderzoek wees uit dat VSN zich aan de regels hield, maar dat de regels speelruimte boden. Ze werden bijgesteld. Nyqvist interpreteerde de uitkomst als positief: “Als je als politiek kiest voor een bedrijfsgerichte benadering, moet een onderneming ook langs die lijnen kunnen werken.”

De kritiek vanuit het concurrerende bedrijfsleven is nauwelijks minder geworden. Maar de bewondering die zijn zakenpartners altijd al voor Nyqvist hadden (Simon Bruggeling, Berkhof carrosseriebouwers: “Een doortastend ondernemer, die wat van die club gemaakt heeft”), valt tegenwoordig ook zo nu en dan bij het andere kamp te beluisteren. “Een echte ondernemer”, zegt bijvoorbeeld Dick Vermaat, directeur van Vermaat's Autobedrijf (Hellevoetsluis). “Een man met visie, waar je afspraken mee kunt maken.” Toch was Vermaat, tevens voorzitter van de verenigde touringcarbedrijven, indertijd een van de belangrijkste instigatoren van het subsidie-onderzoek.

Nyqvist liet zich door de kritiek niet van de wijs brengen. Hij werkte stug door aan de vorming van een samenhangende holding, indachtig de opdracht uit het convenant. En het werkte. Directeuren die hun invloed zagen tanen, en ook nog eens moesten wennen aan het directe optreden van de nieuwe baas om wie ze niet gevraagd hadden, konden er na een paar jaar niet meer omheen dat de holding een succes was - omzet en winst namen en nemen nog steeds alleen maar toe. Er was wat gemor over het nieuwe, nationale snelbusnet van interliners, maar dat verstilde toen ook dit goed bleek te renderen.

Nieuwe directeuren komen tegenwoordig in dienst van de holding. Wie de financiële doelen voor zijn bedrijf haalt, krijgt een bonus die enkele malen het maandsalaris bedraagt. Openlijke opstand, zoals van jonkheer Testa, bleef een uitzondering. Albert Bruins Slot, directeur bij Veonn: “Er is veel vrijheid voor de bedrijven. De tucht van de bezuinigingen is groter dan de druk vanuit de holding.” Alle directeuren hebben zich vorig jaar geschaard achter de strategie voor de komende vijf jaar, 'operatie transformer' genoemd, ook al betekent deze, aldus een samenvatting, dat “de grootste omslag nog moet komen”. Ook de raad van commissarissen heeft de nieuwe strategie onderschreven. Terwijl Nyqvist op deze manier bezig was zijn holding gereed te maken voor een toekomst waarin het streekvervoer zou moeten opboksen tegen de 'grote jongens' uit Frankrijk, Engeland en Zweden, gingen in 'politiek' Den Haag de gedachten echter steeds meer uit naar concurrentie op regionale schaal. Zodat, nu het tot een botsing tussen de topman en zijn commissarissen is gekomen, veel vingers binnen de holding beschuldigend in de richting van het rijk wijzen. Een complot, noemen verschillende directeuren het dreigende ontslag van Nyqvist, met een verwijzing naar de twee commissarissen namens de overheid en de politieke kleur van een aantal anderen. Ook Nyqvist zelf is die opvatting toegedaan. Zeker is dat de afgelopen jaren vooral bij de ambtelijke top, de opeenvolgende ministers Maij-Weggen (CDA) en Annemarie Jorritsma (VVD), alsmede een aantal sociaal-democratische en liberale Tweede-Kamerleden het imago van Nyqvist afbladderde.

Dat begon tamelijk onschuldig, met het feit dat hij niet met Maij-Weggen overweg kon. Daar was Nyqvist niet de enige in. Erger werd het, toen hij zich de toorn van de bewindsvrouw op de hals haalde door met haar collega voor onderwijs af te spreken dat studenten niet langer over het spoor, maar met snelbussen vervoerd zouden worden. Het leverde zijn holding de totstandkoming van het interliner-net op, maar in een steeds rapper tempo volgden daarna confrontaties over, onder meer, de bezuinigingen, de experimenten met concurrentie, de monopoliepositie van het streekvervoer.

Nyqvists visie over internationale concurrentie en samenwerking in eigen land staat inmiddels lijnrecht tegenover die van het departement, dat met het oog op kleinschalige aanbestedingen weer meer vrijheid voor de dochterbedrijven wenst. Minister Jorritsma heeft de landsadvocaat al eens laten kijken naar de juridische mogelijkheden de holding op te splitsen, maar dat bleek niet mogelijk.

Met het toenemende aantal botsingen kwam ook Nyqvists manier van optreden scherper uit. Hij betichtte ambtenaren ervan hem “kaal te plukken” of “uit angst voor eigen hachje” zijn holding geen vrijheid te gunnen. Brieven aan de minister kregen een eisende en verongelijkte toon. Er werden persberichten en pamfletten verspreid onder koppen als 'Overheid houdt zich niet aan afspraak!' en 'De tien meest gehoorde fabels over de VSN Groep'. Op dit moment loopt er een bodemprocedure over de experimenten met aanbestedingen die, vindt Nyqvist, “niet goed geregeld waren”. Van zijn kant laat het ministerie weer een onderzoek naar mogelijk misbruik van subsidie doen. Minister en Kamerleden onderstrepen publiekelijk vaak dat Nyqvist “het goed gedaan heeft” - altijd in de verleden tijd. In deze sfeer zijn ook andere, tot dan toe schouderophalend afgedane zaken een rol gaan spelen. Het nieuwe, sjieke VSN-kantoor bijvoorbeeld, of Nyqvists grote model Mercedes (met chauffeur). Wanneer Nyqvist als voorzitter van het noodlijdende FC Den Haag stukloopt op het door hem niet goed aangevoelde, volkse karakter van de club, verbaast dat niemand. Dat hij, net als Jorritsma, aan het einde van een feestavond nog wel eens de microfoon grijpt om onder begeleiding van de band een lied te vertolken, baat niet meer. Binnenskamers laat de minister zich ontvallen dat Nyqvist zich boef-achtig gedraagt.

Een jaar geleden leek het er even op dat Nyqvist aan de kant zou worden gezet. Behalve de afkoopsom voor Testa, speelde daarbij ook de wekenlange staking in het streekvervoer een rol. Hoewel niemand het hardop zei, zagen veel politici de halsstarrigheid van Nyqvist als belangrijkste oorzaak. Maar het moment ging voorbij. Anders werd het toen eind vorig jaar de Tweede Kamer onder aanvoering van Johan Remkes (VVD) een motie aannam, waarin werd gepleit voor onderling concurrerende VSN-dochters. Op datzelfde moment liep in opdracht van de raad van commissarissen een onderzoek naar de vaardigheden van de concernleiding om 'operatie transformer' aan te kunnen.

Vorige week schreven de commissarissen dat Nyqvist “onder de omstandigheden van verdere marktwerking en commercialisering (...) noch als voorzitter van de raad van bestuur, noch als manager, noch als boegbeeld van het concern de juiste man op de juiste plaats is”. Er moet een topman komen die niet in het defensief zit, zoals Nyqvist de afgelopen twee jaar. Hij heeft gedaan wat hij moest doen, nu is er een ander type ondernemer nodig.

    • Gretha Pama