Hyperactieve kinderen zijn geboren criminelen

A mind to crime, VPRO, Ned.3, 20.00u. en tweede deel maandag 19 februari. Zembla, Het brein als dader, VARA, 15 februari, Ned.3, 23.25u.

Peuter Cody heeft op zijn derde al een kat gemagnetrond, oma's hondje zijn nek gebroken en een andere kat gestenigd. Cody's moeder: Hij toonde geen berouw toen hij de dieren had gedood. Cody's psychotherapeute Breena Satterfield heeft hyperactiviteit en een aandachtsstoornis vastgesteld: Hij wordt erg gevaarlijk. Commentaarstem: Wreedheid jegens dieren is de beste indicatie voor gewelddadig gedrag in het latere leven. De toon van angst wordt al vroeg gezet in de documentaire A Mind to Crime waar de VPRO vanavond het eerste deel van uitzendt.

Cody is nu acht en lijdt volgens de therapeute aan wat we tegenwoordig ADHD (Attention Deficit and Hyperactivity Disorder) noemen. ADHD-kinderen, houden nergens hun aandacht bij, zijn voortdurend bezig maar maken niets af, luisteren niet, lopen al buiten voor ze hun jas aan hebben en zijn al weer binnen voor de ouder de jas heeft buitengebracht, blijven nooit zitten, wiebelen met hun benen, slaan met hun armen, krijsen en klimmen overal op en in, vooral als dat niet hoort.

Het gaat wel over, zeiden de pedagogen vroeger toen ADHD nog minimal brain dysfunction heette, een geruststellende term die suggereerde dat het niet aan de ouders lag, maar aan de hersenen van de kleintjes. In de VS is het tegenwoordig mode om ADHD-kinderen met methylfenidaat (Ritalin) rustig te houden en tegelijkertijd therapie te geven. In Nederland is men minder enthousiast over therapie met deze amfetamine-achtige stof bij vaak nog kleine kinderen.

De therapie van het Satterfieldteam is echter ook nog toekomstgericht. De Satterfields hebben jaren geleden een groep van 150 kleine ADHD-kinderen in studie genomen en zagen tot hun verontrusting dat de helft ervan rond hun achttiende al eens was gearresteerd. Hun boodschap aan ouders met ADHD-kinderen is nu: u heeft een toekomstige misdadiger in huis en met onze hulp is dat lot misschien te ontlopen.

De moeders van Cody en Lauren geloven vol overtuiging in die aanpak. Cody's moeder: Cody kan een van mijn dochters doden zonder er ooit spijt van te hebben. Cody mag zijn zusjes daarom niet aanraken. Lauren is nu een jaar of zeven. Nog niet lang geleden was Laurens moeder ervan overtuigd dat het kind gevaarlijk was: Ze dachten dat Lauren mij in mijn slaap zou doden. Maar door de vorderingen die Lauren maakt is ze inmiddels van dat idee af. Als ze die behandeling niet had gekregen was Lauren op haar twaalfde van huis weggelopen, was seksueel promiscue geworden en had ze op haar twintigste of zo in de gevangenis gezeten.

De anti-criminaliteitstherapie van de (Amerikaanse) Satterfields heeft geen bewezen effect. Ze zeggen dat ze de helft van hun behandelde kinderen behoeden voor een criminele loopbaan. Daarmee is de behandeling volgens psychiater Satterfield kosten-effectief, want therapie kost 2.000 pond per jaar (we kijken naar een Engels documentaire), een jaar jeugdtuchtschool, waar de helft van de onbehandelde kinderen begint, kost 17.000 pond per jaar en een hele criminele loopbaan kost de maatschappij al snel meer dan een miljoen pond.

Afgezien van de vraag of de therapie van Satterfields werkt (de fragmentarisch Tv-beelden laten gezinnen zien waarin de angst eerder wordt gevoed dan verholpen), er zijn heel wat onderzoekers die de theorie ondersteunen dat ADHD-kinderen vaker in de criminaliteit terechtkomen dan kinderen die die diagnose nooit kregen opgeplakt. De Satterfields houden er een eenvoudige verklaring op na: in de frontale cortex van ADHD-kinderen en in die van gevangenen heerst verminderde activiteit. Het rationele deel van het brein controleert het irrationele deel onvoldoende, waardoor antisociaal gedrag kan ontstaan. Opwinding wordt niet snel ervaren, waardoor ADHD-kinderen nauwelijks angst kennen. Om überhaupt iets te ervaren moet de kick dus wel erg groot zijn.

De Satterfields concluderen: het zit in de hersenen, dus het is er altijd geweest, dus de ouders kunnen er niets aan doen. Voor de therapie is dat de eenvoudigste oplossing. Ouders werken beter mee als ze niet eerst te horen krijgen dat ze het ontstane probleem zelf mede hebben veroorzaakt.

Maar de hamvraag is of ADHD een gevolg is van een gezinsproces of dat het aangeboren is. Er zijn heel wat biologische processen in het menselijk lichaam die onder invloed van maatschappelijke omstandigheden, zelfs onder invloed van één ingrijpende gebeurtenis op een ander niveau gaan verlopen. Andere hersengolven uit de frontale cortex zeggen dus niet zoveel over aangeboren of aangeleerd. Vooral niet als, zoals de documentaire hoopvol suggereert, bij jong-volwassen, reeds criminele ADHD's, middels biofeedback de hersengolven nog te veranderen zijn.

Het antwoord op de vraag of ADHD nature of nurture is lijkt van ondergeschikt belang, gezien de gevolgen, maar is dat niet. De strijd om de vraag of ADHD een grotere kans op criminaliteit geeft, speelt zich gedeeltelijk af rond de vraag of ADHD vooral ontstaat in op welke wijze dan ook onthechte gezinnen, van waaruit de aanvoer van criminelen altijd al hoog was. De documentaire A Mind to Crime die de VPRO in twee delen uitzendt is opgebouwd rond de Satterfields die van een aangeboren afwijking uitgaan. De VARA laat donderdag de Nederlandse sceptici aan het woord.