Nieuwe Claes

FRANS CLAES, PETER BAKEMA: A Bibliography of Dutch Dictionaries

377 blz., Max Niemeyer Verlag, Tübingen 1995, ƒ 245.-

Onder mensen die veel met woordenboeken te maken hebben, is 'De Claes' een begrip. In 1978 stelde de Vlaamse lexicograaf Frans Claes s.j. de eerste wetenschappelijke bibliografie van Nederlandse en Vlaamse woordenboeken samen. Wie er veel mee werkte ontdekte regelmatig een omissie, maar het bleef indrukwekkend wat Claes bij elkaar had weten te sprokkelen. De bibliograaf van woordenboeken wordt immers geconfronteerd met een lastig probleem. Omdat woordenboeken bij uitstek gebruiksboeken zijn, worden ze vaak stukgelezen. Of ze worden gedumpt als er een nieuwe druk verschijnt. Bibliotheken hebben geen interesse voor woordenboeken en al helemaal niet voor verschillende edities van dezelfde titel, wat van diegenen die zich met dit onderwerp bezighouden bijna automatisch verzamelaars maakt.

De oude Claes was een standaardwerk, maar er kleefden ook bezwaren aan. Omdat het manuscript in een niet-Nederlandstalig land was uitgetikt, stonden er nogal wat tikfouten in. Bovendien waren edities van hetzelfde woordenboek soms op verschillende plaatsen opgeborgen, bijvoorbeeld op naam van de nieuwe bewerker. Het verband tussen de verschillende drukken kon je zo ontgaan.

Dat laatste probleem is niet opgelost in de zojuist verschenen nieuwe editie van Claes' bibliografie. Het zou ook onredelijk zijn dat van de samenstellers te verwachten. Vooral in de 17de en de 18de eeuw, zo schrijven zij in het voorwoord, verscheen hetzelfde woordenboek uit commerciële overwegingen soms onder verschillende titels. Roofdrukken, fictieve auteurs, plagiaat - het kwam regelmatig voor en pas na diepgravende studie kun je soms achterhalen hoe het werkelijk zat. Ook bij moderne woordenboeken is de drukgeschiedenis soms onvolledig, simpelweg doordat er te veel herdrukken van zijn gemaakt. Denk maar aan de Prisma-woordenboekjes, waarvan er sinds 1955 ruim 25 miljoen zijn gedrukt!

Het probleem van de editiegeschiedenis blijft dus bestaan, maar dank zij de Universiteit van Leuven, die het geld beschikbaar stelde om deze bibliografie samen te stellen, beschikken we nu over een geactualiseerde editie van de Claes. In de editie van 1978 stonden 3.000 woordenboeken; in de huidige editie staan ruim 4.800 titels. De bibliografie beschrijft de woordenboeken van 1477 tot 1990. In deze nieuwe editie is bovendien plaats ingeruimd voor encyclopedische en biografische woordenboeken. Wat betreft de encyclopedieën streven de auteurs compleetheid na tot 1900; daarna hebben zij alleen de belangrijkste werken opgenomen.

De indeling is thematisch en daarbinnen is een onderscheid gemaakt tussen eentalige een meertalige woordenboeken. Een grote groep als 'wetenschap' uit de oude editie, is nu gesplitst in subcategorieën als scheikunde, natuurkunde en wiskunde. Het boek besluit met een bronnenlijst en een register op auteur en op talen.

Natuurlijk is het boek niet foutloos, maar dat doet niets af aan de algemene indruk: voor mensen die veel met woordenboeken te maken hebben blijft 'De Claes' een onmisbaar standaardwerk.