Ingesneeuwd in de rechtszaal; Verstilde thriller van David Guterson

David Guterson: Ceders in de sneeuw (Snow Falling on Cedars). Vert. Aad van der Mijn. Uitg. Prometheus, 400 blz., Prijs ƒ 45.

Het jaar is 1954, de plaats een dunbevolkt eiland aan de Amerikaanse westkust; David Guterson heeft in zijn debuutroman Snow Falling on Cedars (Ceders in de sneeuw), inmiddels uitgegroeid tot een internationale bestseller, zijn personages zorgvuldig van het hier en nu weggehouden. Ook het drama zelf is afstandelijk en verstild: op het eiland San Piedro vindt negen jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog een rechtzaak wegens een weinig spectaculaire moord plaats - het slachtoffer, een Amerikaanse visser, is gevonden in een van zijn eigen drijfnetten, de verdachte is een visser van Japanse origine. De gebeurtenissen in de kleine, door hevige sneeuwval geïsoleerde rechtszaal staan centraal in de roman, maar van daaruit waaiert het verhaal uit tot ver terug in de tijd, zodat langzaam maar zeker de tragische achtergrond van de dood van Carl Heine zichtbaar wordt.

Die verstildheid is bedriegelijk: de oorlog blijkt nog lang niet voorbij. De moord op de visser, vermoedelijk 's nachts op het water gepleegd in een dichte mist, blijkt het brandpunt van de pijnlijk verwrongen relaties binnen de gemeenschap van de eilandbewoners. De grote groep Japanse immigranten, gekomen om geld te verdienen als aardbeiplukkers en later ogenschijnlijk steeds meer geïntegreerd in hun gastland, zijn, toen de oorlog uitbrak, hopeloos vervreemd geraakt van de Amerikaanse samenleving. De Amerikaanse Japanners werden toentertijd klakkeloos als staatsgevaarlijk beschouwd en zijn jarenlang geïnterneerd geweest in een kamp in de Mojave-woestijn. Aan de andere kant hebben veel jonge Amerikanen van het eiland als soldaat de verschrikkingen van de oorlog tegen Japan ondergaan - door Guterson gedetailleerd beschreven - en hebben er een racistische argwaan jegens hun Japanse buren aan overgehouden. Al deze gevoelens worden weerspiegeld in de moordzaak.

Guterson heeft zijn roman opgezet volgens het stramien van de rechtbankthriller, met alles wat daarbij komt kijken: ondervragingen, bewijsmateriaal, onverwachte ontwikkelingen en ongeremde speculaties. Wat echter afwezig is, is de bijbehorende ronkende, opgevoerde stijl en de gebruikelijke instantpersonages; alles blijft psychologisch invoelbaar en de ontknoping is een verrassende anti-climax.

De eilandbewoners zijn met zorg getekend, in een onnadrukkelijke, heldere stijl, waardoor het lokale drama bijna ongemerkt reliëf krijgt tegen de achtergrond van de recente wereldgeschiedenis. De persoonlijke vernederingen die de Amerikaanse Japanners moeten ondergaan, de jaloezie en achterdocht van de boeren en vissers die van generatie op generatie overgaan, de tegenstrijdige gevoelens die de prille romance tussen een Amerikaanse jongen en een Japans meisje de das omdoet; Guterson vlecht al deze emoties soepel en bedreven door zijn verhaal. Slechts hier en daar, zoals in de lange oorlogspassages, schemert de uitgebreide research door de vertelling heen en krijgt de roman iets documentairs.

Dat laatste heeft ongetwijfeld ook te maken met de goede bedoelingen van de schrijver. Guterson ontpopt zich in zijn debuut als een onvervalste humanist; de pijn en en het verdriet van de eilandbewoners lijken op het eerste gezicht het resultaat van een ongrijpbare samenloop van omstandigheden, de tragedie die nu eenmaal inherent is aan de condition humaine, maar Guterson ontzegt zijn personages niet hun verantwoordelijkheden. Integendeel: vooroordelen, afgunst, racisme, gevoelens van rancune en wraak, ze worden in Ceders in de sneeuw al te zichtbaar en herkenbaar gemaakt, alsof de auteur er een lijntje om getrokken heeft. De moord en de rechtszaak, zo wordt duidelijk, zijn in laatste instantie het resultaat van menselijk falen. Het zou me niet verbazen als Guterson een liefhebber van Camus is; net als de Franse schrijver gelooft ook hij heilig in goede eigenschappen in een slechte wereld.

De nadruk die deze boodschap krijgt, geeft de roman iets opvoedkundigs; de lezers wordt een emotioneel lesje geleerd. Dat deze vloeiende vertelling desondanks maar weinig aan subtiliteit verliest, is te danken aan het talent van de schrijver, die zich gelukkig vaak genoeg laat meeslepen door zijn eigen personages.

    • Bas Heijne