Maart wordt de Maand van Geert van Keulen

In maart beleven zes composities en bewerkingen van de componist Geert van Keulen hun wereldpremière. Komend weekeinde wordt als een voorproefje hiervan Van Keulens bewerking van Moesorgski's Schilderijen van een tentoonstelling gespeeld door de blazers van het Koninklijk Concertgebouworkest onder leiding van Riccardo Chailly, waarna het stuk mee op reis gaat, om later in de maand te worden uitgevoerd in de Carnegie Hall te New York.

Maand van Geert van Keulen m.m.v. Het Koninklijk Concertgebouworkest, De Volharding, Nederlands Blazers Ensemble, Isabelle van Keulen en Ronald Brautigam. Concerten: 10/2 Concertgebouw Amsterdam, 11/2 Vredenburg Utrecht, 10/3 Concertgebouw Amsterdam, 12/3 De IJsbreker Amsterdam, 26/3 e.v. Paradiso Amsterdam. Informatie: Donemus 020-6764436.

Op het werkblad aan de raamzijde van Geert van Keulens studievertrek ligt zijn instrumentatie van Prokofjevs Sarcasmen te wachten op correctie. Het is één van de stukken die zal worden gespeeld in het kader van de Maand van Geert van Keulen - zo genoemd toen bleek dat er toevallig meerdere stukken van Van Keulen in korte tijd zouden worden uitgevoerd. Tussen de ramen van zijn Haarlemse huis is een papiertje opgeprikt met een veredeld soort Boter-Kaas-en-Eieren-diagram vol liggende strepen en kruisjes.

“Als je iets schrijft voor De Volharding, zoals deze Sarcasmen, moet je ernstig rekening houden met wie wat speelt. Vooral bij de saxen is dat nogal gecompliceerd. De ene musicus speelt alleen maar sopraan en bariton; de ander speelt sopraan en alt, maar geen tenor. En een derde speelt sopraan en tenor, en geen alt en geen bariton.”

Ook de vleugel verraadt verschillende activiteiten in het kader van de Maand van Geert van Keulen. Moesorgski's Schilderijen van een tentoonstelling staat er opengeslagen. Van de stukken die Geert van Keulen bewerkte, is een opvallend hoog percentage gecomponeerd door Moesorgski “Moesorgski was in zijn tijd een avantgardistische componist die veel vreemde noten schreef. Die zijn er later allemaal uitgehaald door Rimski-Korsakov. Het eigene van Moesorgski's muziek probeer ik in de instrumentatie te laten horen. Veel van wat Rimsky probeerde glad te strijken omdat het niet door de beugel kon volgens de negentiende-eeuwse harmonieleer, probeer ik juist te accentueren. Ik wil zeker geen historische instrumentatie te maken. Integendeel, ik gebruik zelfs instrumenten die in Moesorgski's tijd nog helemaal niet bestonden, zoals de basklarinet.

“Naar andere instrumentaties van de Schilderijen van een tentoonstelling heb ik nauwelijks geluisterd. Natuurlijk ken ik die van Ravel van achteren naar voren. Ik heb echter geprobeerd zoveel mogelijk opnieuw te luisteren naar de oorspronkelijke versie voor piano. Dat kan natuurlijk nooit helemaal, maar ik wilde ook niet in de valkuil trappen alles per se anders te willen doen dan Ravel. Op een paar plekken heb ik dezelfde instrumenten gebruikt omdat het niet anders kan in verband met ligging en technische beperkingen. Maar Ravel is typisch voor Frankrijk 1922 en mijn bewerking geeft een beeld van Amsterdam in de jaren negentig. Overigens is dit het eerste stuk van mijn hand waarin ik zelf meespeel.”

Geert van Keulen, die ruim veertig composities op zijn naam heeft, waaronder een opera en een aantal bewerkingen, is de basklarinettist van het Koninklijk Concertgebouworkest. Het is dus woekeren met de tijd. Op de piano ligt een kladblaadje dat inzicht biedt in zijn gedisciplineerde werkschema. Iedere dag wordt hij volgens schema gedwongen enkele pagina's te schrijven van zijn nieuwe compositie voor De Volharding. Voor het vertrek naar de States moet het werk zijn voltooid.

“Hoe het stuk gaat heten, weet ik nog niet. Maar waarschijnlijk zal de titel opnieuw refereren aan de menselijke fysionomie. Mijn saxofoonconcert heet Fingers, een virtuoze compositie waarvan de titel verwijst naar een van mijn favoriete muziekstukken, de gelijknamige compositie voor bigband van Thad Jones. In Skin hanteer ik het harmonische systeem dat ik ook in andere stukken gebruik, maar op een manier die aan de oppervlakte blijft, aan de buitenkant. Je kan het vertalen in de bovenste en de onderste noten van een akkoord; wat daar tussenin zit laat ik eruit. De harmonie beschouw ik als een lichaam en hier beschrijf ik alleen de omtrek met fluit en basklarinet - hoog en laag.

“In de loop van de jaren heb ik een eigen soort harmonieleer ontwikkeld. Daarin zijn seriële elementen, toevalselementen en tooncentra-georiënteerde passages geïntegreerd. Het is als het ware een versmelting van de belangrijkste componenten uit het naoorlogse componeren in de kunstmuziek. Het systeem heeft niets te maken met de traditionele tonaliteit. Er komen drieklanken in voor, maar niet in de zin van groot en klein. Het zijn toonstapelingen zonder de traditionele functie van cadensvorming. In al mijn composities maak ik van deze bron, dit systeem van veertig akkoorden, gebruik.

“Harmonie beschouw ik als het hart van de muziek. In Skin gebruik ik weinig harmonieën. Herz is hiervan het tegendeel. Het is een stuk dat mijn harmonisch systeem in zijn essentie weergeeft. De piano speelt alle akkoorden uit het systeem achter elkaar. De viool kan uiteraard alleen maar één- of tweestemmig spelen, maar zij voegt zich in dit systeem.

“De titel Herz wil tegelijk een karakteraanduiding zijn. Hart in de overdrachtelijke zin - geen heart-beat, maar juist het gevoel. Het is namelijk een heel introvert stuk. Daarbij komt dat Isabelle van Keulen, die de compositie met Ronald Brautigam in première brengt, en ik dezelfde vader hebben. Hij is anderhalf jaar geleden gestorven. Herz is daarom tevens een soort in memoriam geworden, ter herinnering aan mijn vader - ons beider vader.”

    • Emile Wennekes