Duizenden trotseren ruwe ijsdiamant

STAVOREN, 5 FEBR. Onheilspellend geronk klonk gistermiddag boven het IJsselmeer. Drie helikopters, van politie en marine, vlogen laag over twee onafzienbare linten schaatsers die het dichtgevroren IJsselmeer tussen Stavoren en Enkhuizen probeerden te bedwingen. Als mierenlegers werkten zich enkele tienduizenden naar de overkant en - in de meeste gevallen - weer terug.

Niet meer dan een paar duizend schaatsers verwachtten de organisatoren van deze IJsselmeertocht, die voor het eerst sinds de strenge winter van 1963 gehouden werd. Maar inclusief zwartrijders kwamen er naar schatting ruim dertigduizend mensen op het evenement af. Voor de één was het een welkome afwisseling in de voorbereiding op een mogelijke Elfstedentocht, voor de ander een uniek middagje uit met familie en vrienden. De weersomstandigheden maakten de tocht dit keer minder Spartaans dan in 1963; het was droog, een paar graden onder nul en wind waaide er nauwelijks.

Soms lag het ijs letterlijk schots en scheef in grote brokstukken aan de oppervlakte; te nemen hindernissen die in de doorsnee sloot op het vasteland ontbreken. Soms ook stak het ijs in de vorm van een kolossale ruwe diamant boven de ijsvloer uit. Scheuren lagen onder rijp stiekem op de loer. “Het is hier één grote potenbrekerij”, zei een meisje tijdens het laatste deel van haar tocht in het zicht van de haven van Stavoren.

Aan het eind van de dag kon bestuurslid Willy Aarts van ijsclub Eensgezindheid Stavoren in café-restaurant De Potvis tot zijn grote opluchting meedelen dat iedereen van het ijs was. Rond kwart voor tien in de avond ontving hij het bericht dat de jongen die vermist werd intussen thuis achter de kachel zat. Hoeveel inschrijvingsgeld er tijdens de tocht was binnengehaald, interesseerde hem naar eigen zeggen niet. “Daar heb ik nog niet over nagedacht. Het was onze zorg iedereen van het IJsselmeer af te krijgen. En dat is gelukt.”

Vele duizenden schaatsers betaalden twaalfeneenhalve gulden, maar vele duizenden meer maakten de (dubbele) overtocht zonder inschrijvingsgeld af te dragen. Door het grote aantal zwartrijders was het zo vol op de route, dat zich gedurende uren in beide richtingen een meanderend lint schaatsers vormde. Twee keer 25 kilometer lang. Voor de kust van Stavoren was het waarschijnlijk niet zo druk geweest sinds 991, het jaar waarin de Noormannen het Friese stadje plunderden. Dit keer deden mannen en vrouwen op Noren Stavoren en Enkhuizen aan. Een minderheid waagde zich op kunst- of hockeyschaatsen op de door de natuur gevormde ijsvloer, waar niet één ijstransplantatie was uitgevoerd.

Pagina 3: Schaatsers leken stuk voor stuk dronken

“Toen we de tocht donderdag met een paar mensen hadden uitgezet, met takken als routemarkering, waren we verbaasd dat het ijs overal zo dik was”, zegt mede-organisator Aarts uit Stavoren. Aanvankelijk zou de tocht naar Medemblik voeren, maar vanuit dit Noordhollandse havenstadje was al een andere tocht over het IJsselmeer uitgezet. Dus werd Enkhuizen partner-voor-één-dag.

Veel schaatsers gingen onderuit op de route die in ijsvrije omstandigheden het domein is van de veerboot tussen Enkhuizen en Stavoren. Een enkele schaatser viel zo hard, dat een indrukwekkend bloedspoor in de rijp op het ijs achterbleef. Van de circa 120 gewonden die de historische tocht opleverde liepen de meesten gebroken armen en benen en andere botbreuken en wonden aan het hoofd op. Een man overleed op het ijs aan een hartaanval.

Enkele tientallen gewonden vielen gisteren letterlijk en figuurlijk ook tijdens de Holland-Venetiëtocht in en bij Giethoorn. Voor zover er op de voormalige Zuiderzee mensen door het ijs zakten, gebeurde dat volgens Aarts buiten de uitgezette route. Voor de start waren de deelnemers nog wel zo gewaarschuwd: “1. volg de takken, 2. beslist niet afwijken, 3. deelname op eigen risico, 4. tot 16 jaar onder begeleiding, en 5. sluiting 17.30 uur. Veel succes!”

Op het IJsselmeer hoefde in totaal slechts enkele meters gekluund te worden, over stukken hout die over de natste plekken in het ijs waren gelegd. Maar op grillige, ribbelige delen van de route werden van alle rijders de enkels zwaar op de proef gesteld. Vergeleken bij de capriolen die hier moesten worden uitgehaald, was klunen kinderspel. De evenwichtsmanoeuvres met zwaaiende armen en ongecontroleerde benen hadden veel weg van een collectieve dronkenschap. “Zo is het ijs op de route van de Elfstedentocht ook”, wist een van de oudere deelnemers uit eigen ervaring te vertellen, terwijl hij halverwege de tocht in een kluit schaatsers in Enkhuizen op zijn stempel wachtte. Een jongen die zijn thuis gesmeerde boterhammen aan de oevers van Enkhuizen opat, voorzag problemen op het ijs als gevolg van het grote aantal - al dan niet zwarte - deelnemers: “Het wordt een bende.” Ongeveer een uur later, rond half drie, riep Aarts luchtsteun vanaf de vliegbasis Leeuwarden in, vooral om de gewonden van het ijs te halen.

Brandweer, politie en ambulances waren op dat moment druk doende met de hulpverlening. Op de wal in Stavoren werden gewonden vanuit een reddings-deux-chevaux en, later in de middag, ook vanuit helikopters in ambulances overgeladen. Twee lelijke eenden van ijsclub Eensgezindheid zakten voor de kust van het stadje door het ijs. Daarbij bleven de inzittenden, onder wie schaars EHBO-personeel, ongedeerd.

Vanaf de startplaats bij het stadje vertrok om vier uur nog een groep van 150 schaatsers voor de terugtocht naar West-Friesland. Velen werd toen al afgeraden terug te schaatsen, in verband met de naderende duisternis in combinatie met de gesteldheid van het ijs. “Wat? Moet ik met de bus terug?”, vroeg een Enkhuizense zich verbaasd af toen ze rond half vier net een beetje aan het bijkomen was van de eerste oversteek. “Ach, eigenlijk vind ik dat ook helemaal niet zo erg.” Even later werden schaatsers die de terugtocht naar Enkhuizen wilden aanvangen, gemaand om de oversteek niet meer te wagen en de bus terug te nemen.

Wie de tocht had volbracht, kon zijn stempelkaart inleveren om die vervolgens in een grote kartonnen doos te zien verdwijnen. In ruil voor de belofte dat de medaille binnenkort per post wordt bezorgd. Toen het nieuws aan de boorden van het IJsselmeer doordrong dat de Elfstedentocht voorlopig niet kan worden gehouden, verzuchtte een deelnemer dat die beslissing de waarde van de IJsselmeertocht-medaille alleen maar groter maakt.