Middeleeuwse tour

ESTER KOCH e.a. (red.): Over kaken, broodbanken & etstoelen. Sporen van middeleeuws Nederland

144 blz., geïll., Matrijs 1995, ƒ 29,95

Wat dit boek biedt, lijkt op het eerste gezicht een beetje te veel van het goede: een beschrijving van 52 plekken in Nederland waar iets middeleeuws te bekijken valt. Je zou er een jaar lang ieder weekend mee kunnen vullen. Romaanse en gotische gebouwen, de middeleeuwenafdeling van musea, dat is wat je je bij zoiets voorstelt. Er is in Nederland gelukkig toch nog heel veel meer uit de middeleeuwen overgebleven dan alleen architectuur en kunst en het is juist daarover dat Van kaken, broodbanken & etstoelen voornamelijk gaat. Dat 'meer' is bovendien van een verrassende verscheidenheid. Zo zijn er, nog steeds, vrijwel ongerepte stukken middeleeuws landschap. Ten zuidwesten van Woerden bijvoorbeeld, waar je een gaaf bewaarde middeleeuwse verkaveling kunt aantreffen, de letterlijke neerslag van de manier waarop tussen de tiende en de veertiende eeuw de hele Hollands-Utrechtse veenwildernis is ontgonnen. Dat zich tussen die kavels nog de sporen bevinden van wat mogelijk een tiende-eeuwse vluchtbrug is geweest, is een onverwacht en bijzonder extraatje.

Niet heel ver daarvandaan volgt de Utrechtse Vaartse Rijn een goeddeels middeleeuws tracé. Vanaf 1122 tot in de late middeleeuwen was de vaart onderdeel van de handelsroute uit Hamburg en Lübeck naar Brugge. Over het nu zo tam ogende kanaal werden huiden, pek en potas naar het Zuiden vervoerd. Vlaams laken, Franse wijn, vijgen en rozijnen vormden de retourvracht, waarvan een deel in Utrecht weer verhandeld werd tegen Rijnwijn, glas en aardewerk afkomstig uit het Rijngebied. Zout en vis uit de Hollandse en Friese kuststreken gingen naar het Oosten. De overslag uit de hoge dertiende-eeuwse koggeschepen naar de lichters met hun geringe diepgang verschafte extra bedrijvigheid aan het begin en aan het eind van het kanaal.

Het zijn niet alleen gaaf bewaarde landschappen en vaarroutes die in het boek besproken worden, ook kleinschaliger overblijfselen uit de middeleeuwen komen aan bod, zoals de Voorschoter paardenmarkt en de uitspanning 'Kraantje Lek' in Overveen. Soms zijn de sporen zelfs heel klein. In Susteren verwijzen groeven in de zandstenen kerkzuilen naar het uitkrabben door de gelovigen van 'pestpoeder' en in het Zwolse stadhuis gaat het om iets nog kleiners: een ingekerfd kruis van dubbele lijnen in een zolderbalk, een middeleeuwse eigendomsmarkering voor bouwhout. Ieder onderwerp is goed voor een bladzijde door een specialist geschreven tekst en een duidelijke foto.

De 52 onderwerpen zijn verdeeld over dertien thema's die alle één kant van de middeleeuwse samenleving in beeld brengen. Elk thema krijgt bovendien een stukje middeleeuwse tekst mee dat, net als de behandelde onderwerpen, niet al te bekend is. Curieus en ontroerend is de elfde-eeuwse beschrijving van een duivelsuitdrijving in Tiel bij het thema 'Beroerd en berooid', over armen- en ziekenzorg. Een stuk over middeleeuwse rechtspraak en straf opent met een vermakelijke schets van laatmiddeleeuwse diefstaltechniek: Otto Willemsz de Zeemmaker die op het Heilige Geestkerkhof twee keer met een lijmstok vijf kromstaarten uit het offerblok had gehaald. Otto deed dat wel vaker en eindigde dan ook, onthoofd, op het rad. 'In de hemel is geen bier' is de titel van een ander hoofdstukje. Hoe de aardse volksdrank werd gemaakt, valt te lezen in een weergave van bijna drie eeuwen bierbrouwerij in Windesheim. Steeds professioneler ging het daarbij toe, maar na die drie eeuwen waren de middeleeuwen voorbij, het protestantisme kwam vast in het zadel te zitten en de bierbrouwerij werd een kerk.

Het is die mengeling van kleine en grote geschiedenis, deskundig verteld en dat over plekken waar je meestal aan voorbijgaat, die het boek aardig maakt. Lastig te vinden reisdoelen hebben en kaartje meegekregen en een beknopte verwijzing naar relevante literatuur maakt het ook in wetenschappelijk opzicht voorbeeldig. Het boek is fraai vormgegeven en de foto's zijn haarscherp. Kortom, 52 miniatuurtjes voor een jaar 'grand tour' langs het onbekende middeleeuwse Nederland.

    • Addy van Overbeeke