IJdis levert met 'Jalan Raya Pos' meesterwerk af

ROTTERDAM, 3 FEBR. Documentaires zijn in het programma van het 25ste International Filmfestival Rotterdam niet alleen kwantitatief sterk vertegenwoordigd, maar zorgen ook voor kwalitatieve hoogtepunten.

Op de valreep wordt dit fenomeen bevestigd door de wereldpremière van Jalan Raya Pos ('De Groote Postweg'), een geheel door de VPRO gefinancierde documentaire van twee en een half uur, geregisseerd door Bernie IJdis. In 1809 legde Daendels ten koste van grote offers een duizend kilometer lange weg aan langs de noordkust van Java. IJdis en zijn soms verbijsterend rake beelden vastleggende cameraman Stef Tijdink legden die route af en verzamelden onderweg velerlei impressies over het dagelijkse leven in het huidige Indonesië, gekenmerkt door permanente files van vrachtwagens en bestelbussen, onverwachte rijkdom en hemeltergende armoede. Alleen al de handigheid in het omzeilen van de censuur, die niet kon verhinderen dat het regime onwelgevallige beelden, maar ook tegen de regering gerichte opmerkingen gefilmd werden, maken Jalan Raya Pos tot een belangrijke, politiek geladen, meeslepende en bovendien bloedmooie documentaire.

Nog pikanter is het optreden van de dissidente schrijver Pramoedya Ananta Toer, die speciaal voor de film een essay schreef over de Grote Postweg, waarin het koloniale verleden en de huidige corruptie en uitbuiting versmelten tot verschijningsvormen van dezelfde lijdensweg. De woorden van de schrijver, soms met iets te veel ontzag gefilmd in zijn huisarrest, dienen als leidraad van de vertelling. De Indonesische censor heeft zelfs nooit geweten dat die beelden gedraaid werden.

Regisseur IJdis, die met Jalan Raya Pos zijn meesterwerk aflevert, bewees ook al in zijn vorige documentaires (Dream Mail, Gambling: A Dreamscape) niet dol te zijn op exacte informatieoverdracht. Het verlies aan informatie door deze associatieve werkwijze is de enige smet op een voorbeeldige film, maar die weegt zwaar in een in een lijkenhuis opgenomen sequentie. De anonimiteit van de gruwelijke beelden van stukken mens sluit aan bij de opvatting van Toer dat de slachtoffers geen naam hebben. Het effect is echter te zwaar om louter als illustratie bij een theorie te mogen functioneren; dan wordt het retoriek.

    • Hans Beerekamp