De geesten van de tsaar

PETER KURTH: Tsaar. De verdwenen wereld van Nicolaas en Alexandra

229 blz., geïll., De Bataafsche Leeuw 1995, vert. Pim van de Meiden, ƒ 99,-

ROBERT K. MASSIE: The Romanovs: The Final Chapter

308 blz., geïll., Jonathan Cape 1995, ƒ 47,25

PRINZ ROMAN ROMANOW: Am Hof des letzten Zaren 1896-1919

473 blz., geïll., Piper 1995, ƒ 76,-

Eind februari wil men de overblijfselen van het gezin van de laatste Russische tsaar herbegraven in de kathedraal van de Peter-en-Paulsvesting in Sint-Petersburg, de laatste rustplaats van het keizerlijke huis sinds Peter de Grote. Na de revolutie werden Nicolaas II en de zijnen in de nacht van 16 op 17 juli 1918 vermoord in Jekaterinenburg in de Oeral. Het communistische regime vond het te gevaarlijk hen in leven te laten, want dan zouden de Witten met hen de monarchie kunnen herstellen. Het was de eerste stap in een massaterreur die tot Stalins dood niet meer zou eindigen en miljoenen slachtoffers zou maken.

Nu is het probleem dat niet duidelijk is wie een paar jaar geleden nu precies zijn gevonden in het graf bij Jekaterinenburg. DNA-onderzoek heeft uitgewezen dat het, behalve om vier bedienden en een hond, om vijf Romanovs ging: Nicolaas II, keizerin Alexandra en drie dochters. De tsarevitsj Alexej en een vierde grootvorstin ontbraken. Dit laatste bericht blies de Anastasia-legende nieuw leven in. Na 1918 hebben diverse vrouwen zich uitgegeven voor de jongste tsarendochter, die op wonderbaarlijke wijze het bloedbad zou hebben overleefd. De beroemdste was Anna Anderson, die in 1920 na een zelfmoordpoging uit een kanaal in Berlijn opdook en nog tot na haar dood in 1984 velen aan het twijfelen heeft weten te brengen.

Bijna dertig jaar na het verschijnen van zijn bestseller Nicholas and Alexandra heeft Robert Massie op grond van het nieuwe materiaal over de moord, de opgraving en de identificatie van de overblijfselen nu een vervolg gepubliceerd, The Romanovs: The Final Chapter. Maar hoe 'final' is dit hoofdstuk eigenlijk? Volledig is het raadsel nog altijd niet opgelost. Volgens de Russische onderzoekers is de ontbrekende tsarendochter Maria, volgens dr. Maples uit Florida echter Anastasia. Maar Massie ontneemt de nog altijd actieve aanhangers van wijlen Anna Anderson meteen de hoop die bij hen zou kunnen ontstaan. Een aanvullend DNA-onderzoek heeft namelijk aangetoond dat Anderson niet verwant was aan de tsarenfamilie, waardoor zij in zijn ogen ontmaskerd werd als een bedriegster. Massie is ervan overtuigd dat Anastasia met haar familie in 1918 is vermoord.

Kiekjes

Peter Kurth, die een biografie van Anna Anderson op zijn naam heeft staan, houdt in zijn uit het Engels vertaalde Tsaar. De verdwenen wereld van Nicolaas en Alexander toch nog een slag om de arm. Hij meldt dat een tegenonderzoek, een forensische vergelijking van gezicht en oren van Anderson met foto's van Anastasia, tot een tegengestelde conclusie heeft geleid. Maar hij spreekt zich niet duidelijk uit over de geloofwaardigheid van de ene of de andere conclusie. Hoewel de DNA-proeven in zijn woorden “voorlopig hebben gewonnen” en “vermoedelijk het laatste woord zullen zijn”, blijft hij de zaak niettemin “een eeuwig vraagteken” noemen.

Zijn boek in salontafel-uitvoering is fraai geïllustreerd met talloze kiekjes uit de keizerlijke familie-albums, aangevuld met door Peter Christopher gemaakte foto's van gigantische en schitterende tsarenpaleizen. De tekst is ter zake kundig, bevat veel royalty en liefdesgeluk, zonder te vervallen in verheerlijking. Nicolaas was een liefderijke echtgenoot en vader, maar verder ging er niet veel in hem om (wat voor de Russisch-orthodoxe kerk geen belemmering blijkt te zijn serieus te overwegen hem heilig te verklaren).

Keizerin Alexandra wordt door Kurth als een 'Duitse burgerdame' beschreven. Ze liet zich maar al te graag op sleeptouw nemen door allerhande kwakzalvers, van wie de beroemdste wel de gebedsgenezer Raspoetin was. Voor de geruchten dat zij zijn maîtresse was, ziet Kurth echter geen enkel bewijs. Hier mengt vertaler Pim van der Meiden, zelf Raspoetin-biograaf, zich plotseling in het relaas met de noot dat Kurths stelligheid op dit punt beslist te groot is. De door Kurth vergeefs gezochte bewijzen onthoudt hij de lezer echter.

Zeventien Romanovs werden na de revolutie vermoord, tweemaal zo veel familieleden wisten uit Rusland te ontkomen. Onder hen was Nicolaas' achterneef Roman. Zijn nostalgische herinneringen aan de goede oude tijd vóór de revolutie, in 1991 postuum uitgegeven in een Deense vertaling, zijn nu onder de titel Am Hof des letzten Zaren ook in het Duits verschenen. Volgens de destijds in keizerlijk Rusland geldende successieregeling kan na het uitsterven van de Romanov-takken van Nicolaas II en (in de mannelijke lijn) de vorige troonpretendent Vladimir, nu Romans oudste zoon Nikolaj het meeste recht doen gelden op de tsarentroon. Maar de in Italië woonachtige Romanov-vorst acht zichzelf een republikein en heeft geen belangstelling. Ter geruststelling van de monarchisten: er zijn nog enkele reserves in de aanbieding.