Ovens tussen de bomen; Arnost Lustig over de hoop op overleven

Arnost Lustig: Het donker kent geen schaduw. Vert. Mieke Lindenburg. Uitg. Wereldbibliotheek, 203 blz. Prijs ƒ 32,50.

In zijn eerder vertaalde roman De reis van Katharina Horowitz beschreef de Tsjechische schrijver Arnost Lustig (1926) vooral het mechanisme van ontkenning en verdringing dat veel slachtoffers van de Holocaust tot het allerlaatste moment op de been hield. Hij schilderde het absurde vertrouwen van twintig schatrijke joden in hun Amerikaanse paspoorten en hun kapitaal. Gearresteerd in Italië en getransporteerd naar Duitsland, kregen ze te horen dat ze uitgewisseld zouden worden tegen hooggeplaatste Duitse krijgsgevangen. In werkelijkheid ging het er de nazi's alleen maar om, ieder van hen zijn kapitaal afhandig te maken. Een groot deel van de roman speelde zich af op het perron van een vernietigingskamp. Het kamp lag om de hoek, maar de vettige zwarte rook die onophoudelijk langs de hemel golfde werd niet gezien. Toespelingen van de Duitse bewakers op de definitieve oplossing werden niet gehoord, grapjes over verspilling van gas niet begrepen. Pas in de doucheruimte, het voorportaal, werd de werkelijkheid onder ogen gezien.

In Het donker kent geen schaduw, dat zich gedeeltelijk in een vernietigingskamp afspeelt, keert dit gegeven terug: ten dode opgeschrevenen klampen zich gretig vast aan ieder houvast, hoe apert illusoir ook. En de kampleiding buit dit mechanisme van het wanhopige hopen uit, omdat het de rust in het kamp waarborgt. 'Ze geloven kennelijk in een of andere speciale, beschermende kracht die van het gezin uitgaat,' zegt de kampcommandant. 'Je hoeft ze alleen maar bij elkaar te laten en ze kunnen niet meer geloven dat dit de laatste etappe van de definitieve oplossing is, evenmin als ze destijds hebben willen geloven dat het om de eerste ging.'

Anders ligt het voor de twee hoofdpersonen, de Tsjechisch-joodse jongens Danny en Manny. Toen de trein die hen naar Dachau bracht werd aangevallen door een Amerikaans vliegtuig, slaagden zij erin te vluchten. Gekweld door honger, koude en uitputting worstelen ze zich ze te voet door de bossen van Zuid-Duitsland richting Praag. Flashbacks beschrijven hun eerdere ervaringen in verschillende concentratiekampen. Deze kampwereld is voor hen verleden tijd, maar hoe ze zichzelf en elkaar ook bezweren te vergeten, ze blijft zich opdringen. Zo associeert Manny - de meest beschouwende van de twee - het gevoel van oneindige verlatenheid dat hem tijdens zijn vlucht vaak overvalt, met de golvende nevel die neerdaalde over de kale Poolse vlakten en waar doorheen de korte schoorstenen op de vierkante ovens te zien waren.

Het verhaal dat aan de basis lag voor De reis van Katharina Horowitz had Lustig van horen vertellen. Hij vervlocht het met eigen en andermans ervaringen. Het donker kent geen schaduw is sterker autobiografisch. Lustig leefde in het door de nazi's bezette Theresienstadt; met zijn familie werd hij gedeporteerd naar Auschwitz en vervolgens Buchenwald. De meesten van zijn familieleden werden vergast. Zelf ontsnapte hij, net als zijn twee hoofdpersonen, uit de trein naar Dachau. Ondanks het autobiografische karakter is deze roman even onsentimenteel als de vorige, en zo mogelijk nog afstandelijker. De personages lijken ergens tussen werkelijkheid en verbeelding te bestaan. Soms zijn de twee jongens bijna tastbaar; er zijn passages dat je hun magere, van de honger verkrampte lijven voelt en dat de stank van aangekoekt vuil, zweet en bloed je tegemoet komt.

De jongens verkeren in een situatie waarin geen van de dagelijkse zekerheden die iemand gewoonlijk omringen, nog geldt. Ze slepen zich voort, soms in kringetjes, door een eindeloos nat en koud bos. Gescheurde spinnewebben doen denken aan oude landkaarten waardoor niemand zich meer laat leiden, kraaiengekras herinnert aan de dood.

Pas in extreme situaties kan volgens Lustig de diepste waarheid omtrent de mens naar boven komen. Een mens is niet wat hij is, maar 'degene als wie hij zich op het beslissende moment ontpopt', zoals ergens in het boek opgemerkt wordt. Dit Dostojevskiaanse idee wordt op de spits gedreven wanneer de jongens voor de keuze komen te staan tussen doden en zich laten doden.

Het donker kent geen schaduw gaat nog verder dan De reis van Katharina Horowitz. Van elk effect is afgezien, daarom maakt het zo'n indruk. Al wat uiterlijk is, is geëlimineerd; niets lijkt meer over te zijn dan het naakte bestaan en een soort afgestompte, onverschillige levensdrang. Dat Lustig zijn personages in het aangezicht van de dood niet volledig door die egoïstische onverschilligheid laat overwoekeren getuigt van groot optimisme.

    • Helen Saelman