De idealen van de buffel; Intrigerende sleutelroman over Bill Clinton

Anonymous: Primary Colors; A Novel of Politics. Uitg. Random House, 366 blz. Prijs ƒ 39,60. Vanaf volgende week leverbaar in Nederland.

Hoe de geschiedenis ook mag oordelen over het politieke belang van Bill Clinton, als literair personage heeft hij het in zich om klassiek te worden. Onder de naam Jack Stanton is hij een van de voornaamste attracties in het boek Primary Colors, de sleutelroman over Clintons verkiezingscampagne die in de Verenigde Staten een succès de scandale beleeft.

Het eerste wat van Stanton wordt beschreven is de manier waarop hij mensen een hand geeft, die basishandeling van iedere politicus. Stanton doet het als Clinton, met een kracht, een kwaliteit en een duur die het - voor wie daar gevoelig voor is - bijna tot een mystieke belevenis maken. En tegelijk is er de bekende mistige blik, met een lachje toe dat een heimelijke verstandhouding suggereert.

Herkenbaar is ook Stantons manier van luisteren, “de agressiefste manier van luisteren ter wereld: aerobic listening. Het is een intens en ontmoedigend fenomeen - alsof hij sneller hoort dan je de woorden kunt uitspreken, alsof hij de informatie uit je zuigt. Als hij echt luistert - een zeldzame gebeurtenis want meestal voedt hij zich uit drie bronnen tegelijk - dan wordt zijn luisteren het belangrijkste feit in de conversatie.”

Die grote man, altijd hongerig naar menselijk contact, wordt met ontzag en tegelijk argwaan beschreven door zijn jonge medewerker Henry Burton, de verteller in het boek. Het levert een overtuigend portret op van iemand die in al zijn vezels politicus is, die het harde politieke spel volkomen in zijn vingers heeft maar die niettemin, als hij er de tijd voor neemt, oprecht geïnteresseerd blijft in het lot van zijn kiezers. Tegelijk is Stanton ook de presidentskandidaat die door zijn eigen stommiteiten voortdurend in allerlei schandalen verzeild raakt, en er steeds op wonderbaarlijke wijze mee weg komt.

Het plezier van een sleutelroman zit in het kraken van de code (wie is wie?), en in het vergelijken van de literaire gebeurtenissen met de werkelijkheid: wat is griezelig goed getroffen? wat is juist schandelijk vertekend? Gouverneur Stanton en zijn gedecideerde vrouw Susan zijn voor iedereen herkenbaar als Bill en Hillary Clinton - al is de grofgebekte Susan niet veel meer dan een karikatuur. Maar de overige personages zijn gebaseerd op minder bekende figuren, en daarom alleen voor ingewijden herkenbaar. Het intrigerendste raadsel van deze sleutelroman is de identiteit van de anonieme auteur, die zo goed op de hoogte is dat hij haast wel voor Clinton moet hebben gewerkt, terwijl hij tegelijkertijd zo goed schrijft dat hij (of zij) wel een professioneel schrijver moet zijn.

Het dramatische verloop van de campagne zweept het boek voort. Het Amerikaanse verkiezingscircus draait op volle toeren, met al zijn opwinding, publiciteit, oppervlakkigheid en vuile trucjes. Stanton, de politieke buffel die tegenslag na tegenslag incasseert en voortdurend belaagd wordt door de schorpioenen van de pers ('the scorps'), weet van geen ophouden. Zijn vrouw en de campagne-staf werken als beesten om de schandalen (buitenechtelijke verhoudingen van de gouverneur, een arrestie als student in een Vietnam-demonstratie, een onecht kind) uit de pers te houden of er een positieve draai aan te geven.

Primary Colors geeft zo een intrigerend kijkje achter de schermen en een stoomcursus in politieke zeden en jargon (van pols en muffins, tot spin room en campaign sex). In de Amerikaanse media vallen de voormalige medewerkers van Clinton over elkaar heen in hun enthousiasme om de authenticiteit ervan te bevestigen.

Maar plotseling wordt het boek meer dan een als roman verpakte documentaire. In een hilarische finale krijgt de verbeelding de overhand, en die koerst af op het morele failliet van Stanton. Zijn echte schandaal heeft niets met seks, drugs of financiële zaken te maken, het betreft niets minder dan de verloochening van zijn eigen politieke ideaal. Libby Holden, een dikke, onbeschofte en luidruchtige vriendin van de Stantons, heeft in de campagne de rol om in duistere zaakjes de sporen van de gouverneur uit te wissen. Ze doet dat met toewijding en verve, maar ook voor haar zijn er grenzen: ze weigert andere kandidaten te belasteren. Ze was nu juist twintig jaar geleden met haar vrienden de politiek in gegaan om alles anders, beter te doen dan de vorige generatie.

Als ze ontdekt dat haar baas niet begrijpt waar ze het over heeft, maakt ze een eind aan haar leven. En daarmee klinkt in dit vrolijke boek opeens een sombere echo door. Het is de echo van de nooit opgehelderde zelfmoord van Clintons vriend en medewerker Vincent Foster, die belast was met het dossier-Whitewater. Gouverneur Stanton is ontdaan, maar zijn campagane zet hij door, hij kan niet anders, hij is politicus.